Shahroudi: ابرابزار

2024-11-06T03:43:50Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''چَچ‌نامه''' یا '''فتح‌نامهٔ سِند''' کتابی در تاریخ [[ایالت سند|سند]] و فتح آن به دست مسلمانان، که در اوایل قرن هفتم هجری قمری به قلم علی بن حامدبن ابی‌بکر الکوفی بر اساس متن کهن‌تری که به [[زبان عربی]] بوده، به فارسی ترجمه و تألیف شده است.<ref>کوفی، علی بن حامد: کتاب فتح‌نامهٔ سند (چچ‌نامه). محقق: داود پوته، عمر بن محمد. ناشر: انتشارات اساطیر. تهران: ۱۳۸۴.</ref>

موضوع کتاب «چچ‌نامه»، تاریخ منطقهٔ سند در دوران پیش از اسلام و فتح این منطقه به دست اعراب مسلمان است. کتاب «فتحنامهٔ سند» افزون‌بر ارزش تاریخی، به لحاظ ادبی نیز پایهٔ بلندی دارد. نثر این کتاب ساده و سلیس است و در آن معنی فدای لفظ نشده است. کتاب حاضر یکی از متون کهن تاریخی منطقهٔ سند است که در خصوص گشودن سند به دست مسلمانان و اندکی از تاریخ پیش از آن در زمرهٔ [[منبع دست اول|منابع دست اول]] به‌شمار می‌رود.

به جز فصل‌های نخستین کتاب که در آن به تاریخ سلسلهٔ [[بدهگان]] (رایان) و [[برهمنان]] (آخرین خاندان‌های حاکم سند پیش از [[فتوحات مسلمانان]]) اشاره شده بقیهٔ مطالب کتاب، شرح جنگ‌ها و لشکرکشی‌های مسلمانان به سرزمین سند و نخستین حکمرانان مسلمان در آن نواحی است.

== قدمت ==
اگر زمان تألیف چچ‌نامه (نسخهٔ عربی) را سدهٔ سوم یا چهارم بدانیم، این کتاب را باید کهن‌ترین اثری دانست که دربارهٔ تاریخ مسلمانان در [[شبه‌قارهٔ هند]] تألیف شده است،<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=مقدمهٔ بلوچ، ص «یه»}}</ref> ولی چون نسخهٔ عربی آن در دست نیست، چچ‌نامهٔ فارسی نخستین کتاب در تاریخ سند است که به دست ما رسیده است.<ref>{{پک|قانع|۱۹۷۱|ک=تحفه الکرام|ص=ج۳، بخش۱، ص۹–۱۰}}</ref><ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=مقدمهٔ داود پوته، ص «و»}}</ref><ref>{{پک|اصغر|۱۳۶۴|ک=تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان|ص=۱۶۷}}</ref>

== مؤلف ==
از نام مؤلف و عنوان اثر وی اطلاع دقیقی نداریم؛ احتمال داده شده است که تألیف شخصی به نام [[خواجه‌امام ابراهیم]] باشد.<ref>{{پک|کوفی|۱۳۵۸|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۱۵۱|توضیح =مقدمهٔ داود پوته، ص «یز»}}</ref>

چون علی‌بن حامد کوفی هنگام ترجمهٔ چچ‌نامه در ۶۱۳، ۵۸ ساله بوده، احتمالاً حدود ۵۵۵ متولد شده است.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۶، مقدمهٔ بلوچ، ص «یه»}}</ref> خاندان وی، چنان‌که نسبتش به کوفی نشان می‌دهد، اصالتاً اهل [[کوفه]] بودند و علی‌بن حامد هم در آن‌جا به دنیا آمد و پرورش یافت. وی اوایل عمرش را در زادگاهش در «فراغت و نعمت» گذراند. در دههٔ نخست سدهٔ هفتم، هنگامی که حدود پنجاه سال داشت، به سبب حوادث ناگوار، وطن را ترک کرد و به سند رفت و در ابتدای فرمانروایی [[ناصرالدین قُباچه]] (حک:۶۰۲–۶۲۴) در شهر [[اُچ]]، پایتخت وی، سکنی گزید.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=ص ۵، مقدمهٔ بلوچ، ص «یو»}}</ref><ref>{{پک|صفا|۱۳۷۸|ک=تاریخ ادبیات در ایران و…|ج=۳، بخش۲|ص=۱۱۶۶}}</ref> علی‌بن حامد نزد [[شرف‌الملک رضی‌الدین ابوبکربن محمد اشعری]]، وزیر ناصرالدین قُباچه، تقرب یافت و تا وی زنده بود، در حمایت او زندگی کرد. با درگذشت شرف‌الملک و به وزارت رسیدن پسرش، [[عین‌الملک فخرالدین حسین اشعری]]، اوضاع علی‌بن حامد به سبب رقابت و ستیزهٔ حاسدان دگرگون شد و با سختی مواجه گردید. از این‌رو، در ۶۱۳ کارهایی را که در دست داشت رها کرد و به مطالعه پرداخت. وی در اندیشهٔ تألیف کتابی دربارهٔ فتح سند به دست مسلمانان، از [[اچ|اُچ]] به شهرهای [[اَرور]] و [[بَکَّر]] (بَهکَر) رفت. او با [[مولانا قاضی اسماعیل‌بن علی‌بن محمد ثقفی]]، از بازماندگان [[محمد بن قاسم ثقفی]] (فاتح سند، متوفی ح ۹۸)، ملاقات کرد و ثقفی کتابی به عربی دربارهٔ فتح [[هند]] و بلاد سند به علی‌بن حامد نشان داد. این کتاب به خط یکی از اجداد ثقفی رونویسی یا تألیف شده بود. علی‌بن حامد این کتاب را از عربی به فارسی ترجمه کرد و به عین‌الملک فخرالدین، وزیر ناصرالدین قباچه، تقدیم نمود.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=ص ۵–۹، ۱۹۰–۱۹۱، مقدمهٔ بلوچ، ص «یو»}}</ref><ref>{{پک|قانع|۱۹۷۱|ک=تحفه الکرام|ص=ج۳، بخش۱، ص۹–۱۰}}</ref><ref>{{پک|صفا|۱۳۷۸|ک=تاریخ ادبیات در ایران و…|ج=۳، بخش۲|ص=۱۱۶۶}}</ref><ref>{{پک|Storey|۱۹۸۹|ک=Persian literature...|ج=1, pt.1|ص=۶۵۰|زبان=en}}</ref>

ظاهراً علی‌بن حامد بار دیگر به اُچ رفته تا کتاب خود را به وزیر تقدیم کند و گویا چندی در آن‌جا مانده است. بنا بر پاره‌ای قراین، وی به [[ارور]] بازگشت و باقی عمر را تحت حمایت قاضیان آن‌جا به تألیف گذراند و در همان‌جا وفات یافت.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=مقدمهٔ بلوچ، ص «یز»}}</ref> [[سیدمحب‌اللّه بَکَّری]] در تاریخ سند، به‌جز چچ‌نامه از آثار دیگر کوفی، از جمله ترجمهٔ [[تنقیح الاسناد فی تشریح الامصار و البلاد]] و تألیف [[کتاب الانساب]]، یاد کرده، اما نام کوفی را به اشتباه علی‌بن ابراهیم نوشته است.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=مقدمهٔ بلوچ، ص «یز-یح»}}</ref>

== نام اثر ==
علی‌بن حامد از ترجمهٔ خود اغلب با عنوان فتحنامه یاد کرده است<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۷، ۹، ۱۰، ۱۹۱}}</ref> ولی پس از او، این کتاب با نام چچ‌نامه مشهور گشت، زیرا کتاب مذکور با شرح‌حال چَچ، راجای ارور، که حملهٔ مسلمانان به سند در عهد جانشینان او انجام گرفت، آغاز می‌شود.<ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=۴}}</ref><ref>{{پک|صفا|۱۳۷۸|ک=تاریخ ادبیات در ایران و…|ج=۳، بخش۲|ص=۱۱۶۷}}</ref><ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=مقدمهٔ بلوچ، ص «یح»}}</ref><ref>{{پک|Storey|۱۹۸۹|ک=Persian literature...|ج=1, pt.1|ص=|زبان=en}}</ref> از چچ‌نامه با نام‌های دیگر نیز یاد شده است، از جمله منهاج‌المسالک، منهاج‌الدین و الملک، تاریخ قاسمی، تاریخ هند و فتح سند، تاریخ سند و فتحنامهٔ سند.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۵، ۱۹۰، مقدمهٔ بلوچ، ص «یح»}}</ref><ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=مقدمهٔ داود پوته، ص «و»}}</ref><ref>د. ایرانیکا، ذیل مادّه.</ref>

== مضمون ==
چچ‌نامه با دیباچهٔ مترجم آغاز می‌شود و پس از آن، شامل این مطالب است: گزارشی از تاریخ سند پیش از اسلام و دودمان‌های حاکم بر این ناحیه، مانند سلسلهٔ بودایی سیهَرس؛ شورش چچ‌بن سیلائج برهمایی و دستیابی وی بر تاج و تخت و تداوم سلسلهٔ سیلائج تا زمان فتح اسلامی<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۱۰–۵۲}}</ref>؛ تاریخ والیان مسلمان [[ثَغر]] هند و سند و حملات مسلمانان به [[مُکران]] و سند در زمان [[خلفای راشدین]] و [[امویان]] تا روزگار [[ولیدبن عبدالملک]]<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۵۲–۶۷}}</ref>؛ شرح و تفصیل لشکرکشی‌های مسلمانان و فتوح [[محمدبن قاسم ثقفی]] در سند و پیشروی او به نواحی شمالی هند، سرانجامِ وی و سرنوشت دو دختر داهر، پادشاه شکست‌خوردهٔ سند<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۶۸–۱۹۰}}</ref>؛ و خاتمهٔ مترجم.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۱۹۰–۱۹۱}}</ref>

مطالب مربوط به تاریخ سند پیش از اسلام، که ربع اول کتاب را تشکیل می‌دهد و چچ‌نامه تنها منبع آن به‌شمار می‌رود، مبتنی بر روایات محلی [[ارور]] و احتمالاً بخشی از تاریخ شفاهی خاندان برهمایی [[چچ]] بوده است. این بخش، تحت‌تأثیر تاریخ‌نگاری هند در سده‌های میانه، متضمن پاره‌ای مطالب عاشقانه و افسانه‌ای است و عمدتاً در مورد مسائل نظام طبقاتی کاست در هند، یعنی پاکی و پلیدی در بین خاندان‌های رقیب شاهی سند، ترتیب یافته است.<ref>د. ایرانیکا، همان‌جا.</ref> به نظر می‌رسد که نویسنده در این بخش، با صحه گذاشتن بر حقوق و امتیازات [[برهمن]]ها و وضع پَست طبقات پایین، خواسته شریعت اسلام را با ساختار اجتماعی [[هند]]، که در تضاد شدید با [[جهان‌بینی]] اسلامی است، سازگار نشان دهد.<ref>د. اسلام، چاپ دوم، تکمله، ۳–۴، ذیل مادّه</ref> افزون بر این، در بخش فتح سند، پاره‌ای روایات نشان‌دهندهٔ دیدگاه [[برهمایی]] دربارهٔ حوادث است،<ref>د. ایرانیکا، همان‌جا.</ref> از جمله گزارش منسوب به براهمه [[ارور]]<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۱۷۸–۱۷۹}}</ref> و روایت رام سیه برهمن.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۱۳۵–۱۳۶}}</ref>

بخش مربوط به لشکرکشی‌های مسلمانان و فتوح ثقفی، که قسمت اعظم چچ‌نامه را شامل می‌شود، مبتنی بر روایات قدیم اسلامی، به‌ویژه روایات [[مدائنی|ابوالحسن علی‌بن محمد مدائنی]] (متوفی ۲۲۵ یا ۲۱۵) است. روایات مدائنی منبع اصلی مورخان بعدی، همچون [[بلاذری]]، دربارهٔ سند بوده است. مؤلف چچ‌نامه احتمالاً از آثار از میان رفتهٔ مدائنی، مانند [[ثغرالهند]]، [[عمّال الهند]]، [[فتح مکران]] و [[اخبار ثقیف]]،<ref>{{پک|الندیم|۱۳۸۱|ک=الفهرست|ص=۱۱۶}}</ref> بهره گرفته است. چون هیچ‌یک از آثار مهم مدائنی برجای نمانده است، اهمیت چچ‌نامه به‌سبب گزارش جامع فتح سند و انتقال این روایت تاریخی مهم بیشتر آشکار می‌گردد.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=مقدمهٔ بلوچ، ص «یح»}}</ref><ref>د. ایرانیکا، ذیل مادّه.</ref> مؤلف چچ‌نامه، به واسطهٔ مدائنی، از برخی راویان اولیه، مانند [[هُذَلی]]، نیز روایاتی نقل کرده است.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۵۶، ۵۸}}</ref>

== اعتبار تاریخی ==
روایت چچ‌نامه دربارهٔ فتح سند، در بسیاری موارد با روایات [[ابن‌قتیبه]]، [[بلاذری]]، [[یعقوبی]] و [[خلیفه بن خیاط]] همخوانی دارد. با این حال، بلاذری، خلیفه‌بن خیاط، [[محمد جریر طبری]] و [[ابوریحان بیرونی]] گاه آگاهی‌هایی افزون‌تر از چچ‌نامه و متفاوت با آن به دست داده‌اند<ref>د. جهان اسلام، ذیل «ثقفی، محمدبن قاسم».</ref><ref>د. ایرانیکا، همان‌جا.</ref>). پاره‌ای اطلاعات چچ‌نامه را در جای دیگر نمی‌توان یافت، از جمله حضور سپاهیان اسلامی در [[قَنْدابیل]] و فرماندهی [[ثاغربن ذُعْر]] بر لشکریان [[ثغر]] هند در زمان [[علی بن ابی‌طالب]].<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۵۳–۵۵}}</ref><ref>{{پک|کوفی|۱۴۱۲|ک=فتح السند|ص=۷۳، پانویس ۲، ص ۷۶، پانویس ۱|زبان =ar}}</ref>

چچ‌نامه از نخستین تواریخ اسلامی به گونه‌ای دیگر نیز متمایز است، از جمله این‌که دربارهٔ برخی روایات، که در منابع دیگر به اختصار آمده، در چچ‌نامه به تفصیل صحبت شده است، مثلاً [[بلاذری]] (ص۴۳۷) از مبادلهٔ نامه‌هایی میان [[حجاج‌بن یوسف]] و [[محمدبن قاسم ثقفی]] به اشاره سخن گفته، اما در چچ‌نامه متن حدود بیست نامه آمده است.<ref>د. ایرانیکا، همان‌جا.</ref> بعضی اطلاعات چچ‌نامه، مانند آغاز خلافت [[علی بن ابی‌طالب]] در سال ۳۸ و آغاز خلافت [[معاویه]] در ۴۴،<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص= ۵۴، ۵۶}}</ref> نادرست است و پاره‌ای روایات آن، مانند سرنوشت [[محمدبن قاسم ثقفی]]، از داستان‌پردازی خالی نیست.<ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=مقدمهٔ داود پوته، ص «و»}}</ref><ref>د. جهان اسلام، ذیل «ثقفی، محمدبن قاسم.</ref>

چچ‌نامه مأخذ اصلی مورخان هندی-ایرانی برای تاریخ سند پیش از اسلام و آغاز دورهٔ اسلامی بوده است. [[سیدمحمد معصوم بکّری]] جزء اول کتاب خود، تاریخ سند یا [[تاریخ معصومی]]، را عمدتاً بر اساس چچ‌نامه نوشت.<ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=۴–۳۱، مقدمهٔ داود پوته، ص «کو»}}</ref> [[احمدبن محمد مقیم هروی]] در [[طبقات اکبری]]، [[عبدالباقی نهاوندی]] در [[مآثر رحیمی]]<ref>{{پک|بَکَّری|۱۹۳۸|ک=تاریخ سند|ص=مقدمهٔ داود پوته، ص «کز»، پانویس ۱}}</ref> و [[میرعلی شیر قانع]] در [[تحفه الکرام]] (ج ۳، بخش ۱، ص ۱۱–۱۵) نیز مطالب چچ‌نامه را به اختصار نقل کرده‌اند.

== کیفیت نثر اثر ==
چچ‌نامه از نمونه‌های بسیار لطیف نثر پارسی است<ref>{{پک|اصغر|۱۳۶۴|ک=تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان|ص=۹}}</ref> و اثر ترجمه از عربی به فارسی در آن آشکار است، ولی این امر به شیوهٔ پارسی‌گویی مترجم آسیبی نرسانده است. در دیباچهٔ کتاب، لغات و ترکیبات عربی بیشتری به کار رفته است، اما متن کتاب، همچون دیگر آثار پارسی قرن ششم، نثری ساده و روان، با جمله‌های کوتاه و استوار دارد.<ref>{{پک|صفا|۱۳۷۸|ک=تاریخ ادبیات در ایران و…|ج=۳، بخش۲|ص=۱۱۶۷}}</ref> کاربرد آرایه‌های ادبی در این ترجمه محدود است، به‌طوری که معنا فدای لفظ نشده است.<ref>{{پک|اصغر|۱۳۶۴|ک=تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان|ص=۹}}</ref><ref>د. ایرانیکا، همانجاها.</ref> [[علی‌بن حامد کوفی]] که در نظم فارسی توانایی داشته، پاره‌ای ابیات خود را در چچ‌نامه درج کرده است.<ref>{{پک|کوفی|۱۴۰۳|ک= فتحنامهٔ سند|ص=۲، ۵، ۹، ۱۴، ۱۵، ۱۹، ۱۷۴، ۱۷۶}}</ref>

== انتشار ==
چچ‌نامه نخستین بار در ۱۳۱۸ شمسی، به‌کوشش [[عمربن محمد داود پوته]]، بر اساس نسخ خطی متعدد و برخی ترجمه‌های انگلیسی، تصحیح و در [[دهلی]] به چاپ رسید. پس از آن، [[نبی‌بخش‌خان بلوچ]] چچ‌نامه را با مقابله با دو نسخهٔ دیگر و مراجعه به پاره‌ای منابع عربی و تاریخی، تصحیح و همراه با تعلیقات و حواشی به زبان انگلیسی، در [[اسلام‌آباد]] (۱۴۰۳ ه‍.ق /۱۹۸۳ م.) به‌چاپ رساند. چچ‌نامه به برخی زبان‌ها ترجمه و منتشر شده است: ترجمهٔ انگلیسی از [[میرزا قلیچ بیگ]] ([[کراچی]] ح ۱۳۱۸/۱۹۰۰)؛ ترجمهٔ [[زبان اردو]] از الف. رِضوی ([[حیدرآباد]]، سند، ۱۳۴۲ ش/۱۹۶۳)؛ ترجمهٔ سندی از [[مخدوم امیراحمد]] و [[نبی‌بخش‌خان بلوچ]] (حیدرآباد، سند، ۱۳۴۵ ش/۱۹۶۶). ترجمهٔ جدیدی نیز به عربی از این کتاب در دست است (تحقیق [[سهیل زکّار]]، [[بیروت]] ۱۴۱۲/۱۹۹۲ ه‍.ق). گزیده‌هایی از چچ‌نامه به صورت جداگانه ترجمه شده است.<ref>{{پک|Storey|۱۹۸۹|ک=Persian literature...|ج=1, pt.1|ص=۶۵۱|زبان=en}}</ref><ref>د. ایرانیکا، ذیل مادّه، فهرست منابع</ref><ref>د. اسلام، چاپ دوم، همان‌جا.</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===
{{پانویس|۲}}

=== منابع ===
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =اصغر | نام =آفتاب | پیوند نویسنده =آفتاب اصغر | عنوان =تاریخ‌نویسی فارسی در هند و پاکستان | نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/870343 | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۳۶۴ | ماه = | ناشر = | مکان =[[لاهور]] | زبان =fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =بَکَّری | نام =محمدمعصوم | پیوند نویسنده =محمدمعصوم بکری | نام ویراستار =عمربن محمد | نام خانوادگی ویراستار =داود پوته | پیوند ویراستار =عمربن محمد داود پوته | عنوان =تاریخ سند، المعروف به تاریخ معصومی | نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/692196 | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۹۳۸| ماه = | ناشر =بلاذری (لیدن) | مکان =[[بمبئی]] | زبان =fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =صفا | نام =ذبیح‌اللّه | پیوند نویسنده =ذبیح‌اللّه صفا | عنوان =تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی | جلد =۳، بخش۲ |نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/534324 | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۳۷۸ | ماه = | ناشر =[[انتشارات فردوس]]/[[نشر اندیشه]] | مکان =[[تهران]] | زبان =fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =کوفی | نام =علی‌بن حامد (ترجمه و تألیف) | پیوند نویسنده =علی‌بن حامد کوفی | عنوان =فتحنامه سند، المعروف به چچنامه | کوشش =عمربن محمد داود پوته | نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/860163 | نشانی بایگانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/761243 | تاریخ بایگانی =۱۱ مه ۲۰۱۲ | سال =۱۳۵۸ | ناشر =مجلس مخطوطات فارسیه | مکان =[[حیدرآباد]]، [[دکن]] | زبان =fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =کوفی | نام =علی‌بن حامد (ترجمه و تألیف) | پیوند نویسنده =علی‌بن حامد کوفی | عنوان =فتحنامه سند، المعروف به چچنامه | کوشش =نبی‌بخش خان بلوچ | نشانی = | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۴۰۳| ناشر =اداره تاریخ و ثقافت و تمدن اسلامی | مکان =[[اسلام‌آباد]] | زبان =fa}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =کوفی | نام =علی‌بن حامد (ترجمه و تألیف) | پیوند نویسنده =علی‌بن حامد کوفی | عنوان =فتح السند = ججنامه، نقله الی [من] العربیه وصَنَّفَه بالفارسیه علی‌بن حامد کوفی [ترجمهٔ جدید عربی] | کوشش =سهیل زکّار | نشانی = | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۴۱۲| ناشر =دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع | مکان =[[بیروت]] | زبان =ar}}
{{چپ‌چین}}
* EIr. , s.v. "Čač-nāma" (by D. N. MacLean);
* EI 2 , Suppl. , fascs. 3-4, Leiden 1981, s.v. " Čač-nāma " (by Y. Friedmann);
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =Storey | نام =Charles Ambrose | عنوان =Persian literature: a bio-bibliographical survey | جلد =1, pt.1 | سال =۱۹۸۹ | ناشر = | مکان =[[لندن|London]] | زبان =en}}
{{پایان چپ‌چین}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =قانع | نام =غلام‌علی شیربن عزت‌اللّه | پیوند نویسنده =غلام‌علی شیربن عزت‌اللّه قانع | عنوان =تحفه الکرام | نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/860232 |جلد=۳، بخش۱| نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۹۷۱| کوشش=حسام الدین راشدی| ناشر = | مکان =[[حیدرآباد]]، سند | زبان =fa}}
* {{یادکرد دانشنامه | نام خانوادگی =ناجی| نام =محمدرضا|نام ویراستار =مصطفی | نام خانوادگی ویراستار =میرسلیم | پیوند ویراستار =مصطفی میرسلیم | مقاله =چچ‌نامه | پیوند مقاله =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=5410 | دانشنامه =دانش‌نامهٔ جهان اسلام | نشانی =http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=5410 | نشانی بایگانی =http://www.webcitation.org/67aD3xuEK | تاریخ بایگانی =۱۱ مه ۲۰۱۲ | فرمت =صفحهٔ وب | تاریخ بازبینی = | نوع = | ویرایش =دوم | جلد =۱۱ | سال =۱۳۸۶ | ماه = | ناشر =[[بنیاد دائرةالمعارف اسلامی]] | مکان =تهران | زبان =فارسی | شابک =964-447-012-5}}
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =الندیم | نام =محمدبن اسحاق | پیوند نویسنده =ابن ندیم | عنوان =الفهرست | ترجمه =محمدرضا تجدد | نشانی =http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/651960 | نشانی بایگانی = | تاریخ بایگانی = | سال =۱۳۸۱ | ناشر =[[انتشارات اساطیر]] | مکان =تهران | زبان =fa | شابک =964-331-118-X}}

[[رده:ادبیات عرب]]
[[رده:تاریخ استان سند]]
[[رده:تاریخ بوداگرایی]]
[[رده:تاریخ پاکستان]]
[[رده:تاریخ نظامی خلافت اموی]]
[[رده:تاریخ‌نگاری هند]]
[[رده:چچ‌نامه|چچ‌نامه]]
[[رده:سندشناسی]]
[[رده:کتاب‌های ۶۱۳ (قمری)]]
[[رده:کتاب‌های تاریخ هند]]
[[رده:کتاب‌های تاریخی سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:کتاب‌های عربی سده ۸ (میلادی)]]
[[رده:کتاب‌های فارسی]]
[[رده:کتاب‌های هندی سده ۸ (میلادی)]]

چچ‌نامه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: − رده:تاریخ استان سند (هات‌کت)

Shahroudi: ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ نوامبر ۲۰۲۴، ساعت ۰۳:۴۴
خط ۶۰:		خط ۶۰:

	[[رده:ادبیات عرب]]		[[رده:ادبیات عرب]]
	~~[[رده:تاریخ استان سند]]~~
	[[رده:تاریخ بوداگرایی]]		[[رده:تاریخ بوداگرایی]]
	[[رده:تاریخ پاکستان]]		[[رده:تاریخ پاکستان]]