کاربر:Roshana/صفحه تمرین ۱ - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Roshana در ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۰۷

2026-05-27T18:07:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۷ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۰۷
خط ۵:		خط ۵:

	== نسب ==		== نسب ==
	امام حسن (علیه السلام)، فرزند امام علی بن ابی‌طالب، پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر پیامبر اسلام است که هر دو از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش‌ بودند.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۰۰\|ک=ترجمة الامام الحسن بن علی بن أبی طالب علیهما السلام من تاریخ دمشق\|ص=۵ و ۱۸\|ج=۱}}</ref>		امام حسن (علیه السلام)، فرزند امام علی بن ابی‌طالب، پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر پیامبر اسلام است که هر دو از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش‌ بودند.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۰۰\|ک=ترجمة الامام الحسن بن علی بن أبی طالب علیهما السلام من تاریخ دمشق\|ص=۵ و ۱۸\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|ذهبی\|۱۴۰۹\|ک=تاريخ الإسلام و وفيات المشاهير و الأعلام\|ص=۳۳\|ج=۴}}</ref>

	== ولادت ==		== ولادت ==
خط ۴۸:		خط ۴۸:

	== شهادت ==		== شهادت ==
	بنابر مشهور، شهادت امام حسن (علیه السلام) در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد.<ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۱۵\|ج=۲}}</ref><ref name=":8">{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۴۱۱\|ک=مصباح المتهجّد\|ص=۷۹۰\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمدتقی شوشتری\|۱۴۲۳\|ک=رسالة فی تواریخ النبی و الآل علیهم السلام\|ص=۳۳\|ج=}}</ref> اما سال‌های ۴۸<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref>، ۴۹<ref name=":9">{{پک\|ابن قتیبه\|۱۹۶۰\|ک=المعارف\|ص=۲۱۲\|ج=}}</ref><ref name=":10">{{پک\|کلینی\|۱۳۶۳\|ک=الکافی\|ص=۴۶۱\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۹۰\|ک=تهذیب الاحکام\|ص=۳۹\|ج=}}</ref>، ۵۰<ref>{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۵۹\|ج=}}</ref> مفید، ۱۴۰۶، ص ۱۰۲)، ۵۱<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref> (خطیب بغدادی، ج ۱، ص ۴۷۰)، ۵۷، ۵۸ و ۵۹<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۴-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> نیز به عنوان سال وفات حضرت ذکر شده که قطعاً برخی از آنها اشتباه است. روزهای آخر صفر<ref name=":10" />، دو روز مانده به آخر صفر<ref name=":8" /> و یا روز هفتم صفر ~~(شهید اول، ج ۲،~~ ص ۷) و حتی ماه ربیع الاول<ref name=":9" />، نیز به عنوان ماه‌ها و روزهای وفات آن حضرت ذکر شده است.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۲۹۸-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> به گفته شیخ مفید ~~( ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۵)~~ عمر آن حضرت در هنگام شهادت ۴۸ سال بود؛ اما ~~باتوجه~~ به اختلاف اقوال درباره تاریخ وفات، مدت عمر وی نیز، به اختلاف، ۴۶ سال، ۴۷ سال و حتی ۵۸ سال ذکر شده است ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~عساکر، ج ۱۳،~~ ص ~~۲۹۸ـ۳۰۰،~~ ۳۰۲~~)، که به گفته ذهبی (~~ج ~~۳، ص ۲۷۷) قول اخیر قطعاً نادرست است.~~ بنابر بیشتر منابع معتبر اهل سنت و شیعه، امام حسن (علیه السلام) با خوردن زهر به شهادت رسید. ~~(برای نمونه رجوع کنید به~~ ابن ~~سعد،~~ ج ~~۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا).~~ بنابر نقلی وی پیشتر چندین بار مسموم شده، اما از مرگ رسته بود. ~~(بلاذری، ۱۳۹۷،~~ ج ~~۳، ص ۵۵؛~~ ابوالفرج ~~اصفهانی، ۱۴۰۸،~~ ص ۸۱). به گفته ابن ~~سعد (ج ۶، ص ۳۸۷)،~~ مسمومیت امام، نزدیک به چهل روز طول کشید. در برخی از منابعِ معتبر، این عمل به همسر حضرت، جَعْده بنت اشعث و به تحریک و تشویق معاویه نسبت داده شده است. ~~(رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸،~~ ص ~~۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا؛ مسعودی، مروج،~~ ج ۳، ص ~~۱۸۲؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲،~~ ج ~~۳، ص ۱۲۳ـ۱۲۴).~~ اما ابن ~~سعد (ج ۶، ص ۳۸۶)~~ این کار را به یکی از خادمان امام نسبت داده است. در نقل دیگری، وقتی امام حسن خبر از مسمومیت خود می‌دهد و از ایشان درخواست می‌شود نام عامل آن را بگوید، امام امتناع ~~میورزد~~. ~~(همان،~~ ج ~~۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱).~~ بنابه نقل دیگری، این کار به تشویق معاویه و به دست دختر سهیل بن عمرو، همسر دیگر امام حسن علیه السلام، صورت پذیرفته است ~~(بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳،~~ ص ۵۹). با این حال در برخی منابع غیرشیعی نظیر الامامة و السیاسة منسوب به ابن قتیبه ~~(ج ۱،~~ ص ۱۹۶) از بیماری و مرگ طبیعی ایشان سخن به میان آمده و حتی براساس گزارشی امام به بیماری سل از دنیا رفته است. ~~(رجوع کنید به بلاذری، همانجا).~~		بنابر مشهور، شهادت امام حسن (علیه السلام) در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد.<ref name=":11">{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۱۵\|ج=۲}}</ref><ref name=":8">{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۴۱۱\|ک=مصباح المتهجّد\|ص=۷۹۰\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمدتقی شوشتری\|۱۴۲۳\|ک=رسالة فی تواریخ النبی و الآل علیهم السلام\|ص=۳۳\|ج=}}</ref> اما سال‌های ۴۸<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref>، ۴۹<ref name=":9">{{پک\|ابن قتیبه\|۱۹۶۰\|ک=المعارف\|ص=۲۱۲\|ج=}}</ref><ref name=":10">{{پک\|کلینی\|۱۳۶۳\|ک=الکافی\|ص=۴۶۱\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۹۰\|ک=تهذیب الاحکام\|ص=۳۹\|ج=}}</ref>، ۵۰<ref>{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۵۹\|ج=}}</ref> مفید، ۱۴۰۶، ص ۱۰۲)، ۵۱<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref> (خطیب بغدادی، ج ۱، ص ۴۷۰)، ۵۷، ۵۸ و ۵۹<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۴-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> نیز به عنوان سال وفات حضرت ذکر شده که قطعاً برخی از آنها اشتباه است. روزهای آخر صفر<ref name=":10" />، دو روز مانده به آخر صفر<ref name=":8" /> و یا روز هفتم صفر<ref>{{پک\|محمدبن مکی\|۱۴۱۲\|ک=الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة\|ص=۷\|ج=۲}}</ref> و حتی ماه ربیع الاول<ref name=":9" />، نیز به عنوان ماه‌ها و روزهای وفات آن حضرت ذکر شده است.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۲۹۸-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> به گفته شیخ مفید<ref name=":11" /> عمر آن حضرت در هنگام شهادت ۴۸ سال بود؛ اما با توجه به اختلاف اقوال درباره تاریخ وفات، مدت عمر وی نیز، به اختلاف، ۴۶ سال، ۴۷ سال و حتی ۵۸ سال ذکر شده است<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۲۹۸-۳۰۲\|ج=۱۳}}</ref> و بنابر بیشتر منابع معتبر اهل سنت و شیعه، امام حسن (علیه السلام) با خوردن زهر به شهادت رسید.<ref name=":12">{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۸۰-۸۱\|ج=}}</ref><ref name=":11" /><ref>{{پک\|ابن سعد\|۱۴۱۶\|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام\|ص=۵۱-۵۳\|ج=}}</ref> بنابر نقلی وی پیشتر چندین بار مسموم شده، اما از مرگ رسته بود.<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۵۵\|ج=۳}}</ref> <ref name=":13">{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۸۱\|ج=}}</ref> به گفته ابن سعد، مسمومیت امام، نزدیک به چهل روز طول کشید.<ref>{{پک\|ابن سعد\|۱۴۱۶\|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام\|ص=۵۳\|ج=}}</ref> در برخی از منابعِ معتبر، این عمل به همسر حضرت، جَعْده بنت اشعث و به تحریک و تشویق معاویه نسبت داده شده است.<ref name=":12" /><ref name=":11" /><ref>{{پک\|مسعودی\|۱۴۰۹\|ک=مروج الذهب\|ص=۱۸۲\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|قاضی نعمان\|۱۴۰۹\|ک=دعائم الاسلام و ذکر الحلال والحرام و القضایا والاحکام\|ص=۱۲۳-۱۲۴\|ج=۳}}</ref> اما ابن سعد، این کار را به یکی از خادمان امام نسبت داده است.<ref>{{پک\|ابن سعد\|۱۴۱۶\|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام\|ص=۵۱\|ج=}}</ref> در نقل دیگری، وقتی امام حسن خبر از مسمومیت خود می‌دهد و از ایشان درخواست می‌شود نام عامل آن را بگوید، امام امتناع می‌ورزد.<ref>{{پک\|ابن سعد\|۱۴۱۶\|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام\|ص=۵۱\|ج=}}</ref><ref name=":13" /> بنابه نقل دیگری، این کار به تشویق معاویه و به دست دختر سهیل بن عمرو، همسر دیگر امام حسن علیه السلام، صورت پذیرفته است.<ref name=":14">{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۵۹\|ج=۳}}</ref> با این حال در برخی منابع غیرشیعی نظیر الامامة و السیاسة منسوب به ابن قتیبه <ref>{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۱۹۶\|ج=۱}}</ref> از بیماری و مرگ طبیعی ایشان سخن به میان آمده و حتی براساس گزارشی امام به بیماری سل از دنیا رفته است.<ref name=":14" />

	درباره دفن امام حسن (علیه السلام) نیز اقوال مختلفی وجود دارد. بنابه روایت شیخ طوسی (۱۴۱۴، ص ۱۶۰)، امام حسن (علیه السلام) به برادرش وصیت کرده بود او را در کنار مدفن پیامبراکرم به خاک بسپارند، اما اگر کسانی مانع این اقدام شدند هرگز پافشاری نکنند، مبادا که خونی ریخته شود. در نقلی دیگر، امام حسن وصیت کرده بود جسدش را، پس از غسل و کفن، برای تجدید عهد نزد قبر رسول خدا ببرند و سپس در کنار مادربزرگش، فاطمه بنت اسد، دفن کنند (مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۷). در این اوضاع و احوال، نزدیک بود مراسم دفن امام حسن به نزاع بزرگی بین بنی هاشم و طرفداران امام علیه السلام از یک سو و امویان از سوی دیگر منجر گردد. هنگام آوردن جنازه آن حضرت برای زیارت قبر رسول خدا، مروان که تا آن لحظه گزارش‌های مدینه را برای معاویه می فرستاد، به همراه هزار تن از یارانش با سلاح در مراسم حاضر و مانع این عمل شد (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۰). به روایت ابوالفرج اصفهانی (همانجا)، عایشه ــ با آنکه با مروان و امویان اختلاف و دشمنی داشت ــ در این کار همدست آنان شد؛ ولی بنابه نقلی دیگر، عایشه وقتی اوضاع را چنین دید، برای آنکه کار به جای خطرناکی نرسد، مانع دفن جنازه امام حسن علیه السلام در کنار قبر رسول خدا شد. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۱). بدین گونه امام حسین (علیه السلام) جنازه برادر خود را در قبرستان بقیع دفن کرد. (رجوع کنید به همان، ج۳، ص۶۶؛ درباره این قبرستان و مدفن امام رجوع کنید به بقیع الغرقد*). در میان شیعیان، زیارت قبر امام حسن مستحب شمرده شده و زیارت نامه خاصی از طریق ائمه (علیهم السلام)در این باب روایت شده است. (رجوع کنید به ابن قولویه، ص ۱۱۸ـ۱۲۰؛ ابن برّاج، ج ۱، ص ۲۷۹ـ۲۸۰؛ موسوعةُ زیارات المعصومین، ج ۱، ص ۳۰۱ـ۳۱۷).		درباره دفن امام حسن (علیه السلام) نیز اقوال مختلفی وجود دارد. بنابه روایت شیخ طوسی (۱۴۱۴، ص ۱۶۰)، امام حسن (علیه السلام) به برادرش وصیت کرده بود او را در کنار مدفن پیامبراکرم به خاک بسپارند، اما اگر کسانی مانع این اقدام شدند هرگز پافشاری نکنند، مبادا که خونی ریخته شود. در نقلی دیگر، امام حسن وصیت کرده بود جسدش را، پس از غسل و کفن، برای تجدید عهد نزد قبر رسول خدا ببرند و سپس در کنار مادربزرگش، فاطمه بنت اسد، دفن کنند (مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۷). در این اوضاع و احوال، نزدیک بود مراسم دفن امام حسن به نزاع بزرگی بین بنی هاشم و طرفداران امام علیه السلام از یک سو و امویان از سوی دیگر منجر گردد. هنگام آوردن جنازه آن حضرت برای زیارت قبر رسول خدا، مروان که تا آن لحظه گزارش‌های مدینه را برای معاویه می فرستاد، به همراه هزار تن از یارانش با سلاح در مراسم حاضر و مانع این عمل شد (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۰). به روایت ابوالفرج اصفهانی (همانجا)، عایشه ــ با آنکه با مروان و امویان اختلاف و دشمنی داشت ــ در این کار همدست آنان شد؛ ولی بنابه نقلی دیگر، عایشه وقتی اوضاع را چنین دید، برای آنکه کار به جای خطرناکی نرسد، مانع دفن جنازه امام حسن علیه السلام در کنار قبر رسول خدا شد. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۱). بدین گونه امام حسین (علیه السلام) جنازه برادر خود را در قبرستان بقیع دفن کرد. (رجوع کنید به همان، ج۳، ص۶۶؛ درباره این قبرستان و مدفن امام رجوع کنید به بقیع الغرقد*). در میان شیعیان، زیارت قبر امام حسن مستحب شمرده شده و زیارت نامه خاصی از طریق ائمه (علیهم السلام)در این باب روایت شده است. (رجوع کنید به ابن قولویه، ص ۱۱۸ـ۱۲۰؛ ابن برّاج، ج ۱، ص ۲۷۹ـ۲۸۰؛ موسوعةُ زیارات المعصومین، ج ۱، ص ۳۰۱ـ۳۱۷).

Roshana در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۴

2026-05-24T20:24:59Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۲۴
خط ۴۸:		خط ۴۸:

	== شهادت ==		== شهادت ==
	بنابر مشهور، شهادت امام حسن (علیه السلام) در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد. ~~(رجوع کنید به مفید، ۱۴۱۴الف،~~ ج ۲، ص ~~۱۵؛ طوسی، ۱۴۱۱ب، ص ۷۹۰؛ شوشتری،~~ ص ۳۳). اما سال‌های ۴۸ ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~عساکر، ج ۱۳،~~ ص ۳۰۰)، ۴۹ (ابن ~~قتیبه، ۱۹۶۰،~~ ص ~~۲۱۲؛ کلینی،~~ ج ۱، ص ~~۴۶۱؛ طوسی، ۱۳۹۰، همانجا)~~، ۵۰ (ابوالفرج ~~اصفهانی، ۱۴۰۸،~~ ص ~~۵۹؛~~ مفید، ۱۴۰۶، ص ۱۰۲)، ۵۱ (خطیب بغدادی، ج ۱، ص ۴۷۰)، ۵۷، ۵۸ و ۵۹ ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~عساکر، ج ۱۳،~~ ص ~~۳۰۴ـ~~ ۳۰۵) نیز به عنوان سال وفات حضرت ذکر شده که قطعاً برخی از آنها اشتباه است. روزهای آخر صفر ~~(رجوع کنید به کلینی، همانجا)~~، دو روز مانده به آخر صفر ~~(طوسی، ۱۴۱۱، ص۷۹۰)~~ و یا روز هفتم صفر (شهید اول، ج ۲، ص ۷) و حتی ماه ربیع الاول ~~(رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۹۶۰، ص ۲۱۲)~~، نیز به عنوان ماه‌ها و روزهای وفات آن حضرت ذکر شده است. ~~(برای مجموع اقوال در این باب رجوع کنید به~~ ابن ~~عساکر،~~ ج ~~۱۳، ص ۲۹۸ـ۳۰۵).~~ به گفته شیخ مفید ( ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۵) عمر آن حضرت در هنگام شهادت ۴۸ سال بود؛ اما باتوجه به اختلاف اقوال درباره تاریخ وفات، مدت عمر وی نیز، به اختلاف، ۴۶ سال، ۴۷ سال و حتی ۵۸ سال ذکر شده است (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۹۸ـ۳۰۰، ۳۰۲)، که به گفته ذهبی (ج ۳، ص ۲۷۷) قول اخیر قطعاً نادرست است. بنابر بیشتر منابع معتبر اهل سنت و شیعه، امام حسن (علیه السلام) با خوردن زهر به شهادت رسید. (برای نمونه رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا). بنابر نقلی وی پیشتر چندین بار مسموم شده، اما از مرگ رسته بود. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۵؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). به گفته ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۷)، مسمومیت امام، نزدیک به چهل روز طول کشید. در برخی از منابعِ معتبر، این عمل به همسر حضرت، جَعْده بنت اشعث و به تحریک و تشویق معاویه نسبت داده شده است. (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا؛ مسعودی، مروج، ج ۳، ص ۱۸۲؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۱۲۳ـ۱۲۴). اما ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۶) این کار را به یکی از خادمان امام نسبت داده است. در نقل دیگری، وقتی امام حسن خبر از مسمومیت خود می‌دهد و از ایشان درخواست می‌شود نام عامل آن را بگوید، امام امتناع میورزد. (همان، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). بنابه نقل دیگری، این کار به تشویق معاویه و به دست دختر سهیل بن عمرو، همسر دیگر امام حسن علیه السلام، صورت پذیرفته است (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۹). با این حال در برخی منابع غیرشیعی نظیر الامامة و السیاسة منسوب به ابن قتیبه (ج ۱، ص ۱۹۶) از بیماری و مرگ طبیعی ایشان سخن به میان آمده و حتی براساس گزارشی امام به بیماری سل از دنیا رفته است. (رجوع کنید به بلاذری، همانجا).		بنابر مشهور، شهادت امام حسن (علیه السلام) در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد.<ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۱۵\|ج=۲}}</ref><ref name=":8">{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۴۱۱\|ک=مصباح المتهجّد\|ص=۷۹۰\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمدتقی شوشتری\|۱۴۲۳\|ک=رسالة فی تواریخ النبی و الآل علیهم السلام\|ص=۳۳\|ج=}}</ref> اما سال‌های ۴۸<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref>، ۴۹<ref name=":9">{{پک\|ابن قتیبه\|۱۹۶۰\|ک=المعارف\|ص=۲۱۲\|ج=}}</ref><ref name=":10">{{پک\|کلینی\|۱۳۶۳\|ک=الکافی\|ص=۴۶۱\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۹۰\|ک=تهذیب الاحکام\|ص=۳۹\|ج=}}</ref>، ۵۰<ref>{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۵۹\|ج=}}</ref> مفید، ۱۴۰۶، ص ۱۰۲)، ۵۱<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۰\|ج=۱۳}}</ref> (خطیب بغدادی، ج ۱، ص ۴۷۰)، ۵۷، ۵۸ و ۵۹<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۳۰۴-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> نیز به عنوان سال وفات حضرت ذکر شده که قطعاً برخی از آنها اشتباه است. روزهای آخر صفر<ref name=":10" />، دو روز مانده به آخر صفر<ref name=":8" /> و یا روز هفتم صفر (شهید اول، ج ۲، ص ۷) و حتی ماه ربیع الاول<ref name=":9" />، نیز به عنوان ماه‌ها و روزهای وفات آن حضرت ذکر شده است.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ مدینة دمشق\|ص=۲۹۸-۳۰۵\|ج=۱۳}}</ref> به گفته شیخ مفید ( ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۵) عمر آن حضرت در هنگام شهادت ۴۸ سال بود؛ اما باتوجه به اختلاف اقوال درباره تاریخ وفات، مدت عمر وی نیز، به اختلاف، ۴۶ سال، ۴۷ سال و حتی ۵۸ سال ذکر شده است (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۹۸ـ۳۰۰، ۳۰۲)، که به گفته ذهبی (ج ۳، ص ۲۷۷) قول اخیر قطعاً نادرست است. بنابر بیشتر منابع معتبر اهل سنت و شیعه، امام حسن (علیه السلام) با خوردن زهر به شهادت رسید. (برای نمونه رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا). بنابر نقلی وی پیشتر چندین بار مسموم شده، اما از مرگ رسته بود. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۵؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). به گفته ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۷)، مسمومیت امام، نزدیک به چهل روز طول کشید. در برخی از منابعِ معتبر، این عمل به همسر حضرت، جَعْده بنت اشعث و به تحریک و تشویق معاویه نسبت داده شده است. (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا؛ مسعودی، مروج، ج ۳، ص ۱۸۲؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۱۲۳ـ۱۲۴). اما ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۶) این کار را به یکی از خادمان امام نسبت داده است. در نقل دیگری، وقتی امام حسن خبر از مسمومیت خود می‌دهد و از ایشان درخواست می‌شود نام عامل آن را بگوید، امام امتناع میورزد. (همان، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). بنابه نقل دیگری، این کار به تشویق معاویه و به دست دختر سهیل بن عمرو، همسر دیگر امام حسن علیه السلام، صورت پذیرفته است (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۹). با این حال در برخی منابع غیرشیعی نظیر الامامة و السیاسة منسوب به ابن قتیبه (ج ۱، ص ۱۹۶) از بیماری و مرگ طبیعی ایشان سخن به میان آمده و حتی براساس گزارشی امام به بیماری سل از دنیا رفته است. (رجوع کنید به بلاذری، همانجا).

	درباره دفن امام حسن (علیه السلام) نیز اقوال مختلفی وجود دارد. بنابه روایت شیخ طوسی (۱۴۱۴، ص ۱۶۰)، امام حسن (علیه السلام) به برادرش وصیت کرده بود او را در کنار مدفن پیامبراکرم به خاک بسپارند، اما اگر کسانی مانع این اقدام شدند هرگز پافشاری نکنند، مبادا که خونی ریخته شود. در نقلی دیگر، امام حسن وصیت کرده بود جسدش را، پس از غسل و کفن، برای تجدید عهد نزد قبر رسول خدا ببرند و سپس در کنار مادربزرگش، فاطمه بنت اسد، دفن کنند (مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۷). در این اوضاع و احوال، نزدیک بود مراسم دفن امام حسن به نزاع بزرگی بین بنی هاشم و طرفداران امام علیه السلام از یک سو و امویان از سوی دیگر منجر گردد. هنگام آوردن جنازه آن حضرت برای زیارت قبر رسول خدا، مروان که تا آن لحظه گزارش‌های مدینه را برای معاویه می فرستاد، به همراه هزار تن از یارانش با سلاح در مراسم حاضر و مانع این عمل شد (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۰). به روایت ابوالفرج اصفهانی (همانجا)، عایشه ــ با آنکه با مروان و امویان اختلاف و دشمنی داشت ــ در این کار همدست آنان شد؛ ولی بنابه نقلی دیگر، عایشه وقتی اوضاع را چنین دید، برای آنکه کار به جای خطرناکی نرسد، مانع دفن جنازه امام حسن علیه السلام در کنار قبر رسول خدا شد. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۱). بدین گونه امام حسین (علیه السلام) جنازه برادر خود را در قبرستان بقیع دفن کرد. (رجوع کنید به همان، ج۳، ص۶۶؛ درباره این قبرستان و مدفن امام رجوع کنید به بقیع الغرقد*). در میان شیعیان، زیارت قبر امام حسن مستحب شمرده شده و زیارت نامه خاصی از طریق ائمه (علیهم السلام)در این باب روایت شده است. (رجوع کنید به ابن قولویه، ص ۱۱۸ـ۱۲۰؛ ابن برّاج، ج ۱، ص ۲۷۹ـ۲۸۰؛ موسوعةُ زیارات المعصومین، ج ۱، ص ۳۰۱ـ۳۱۷).		درباره دفن امام حسن (علیه السلام) نیز اقوال مختلفی وجود دارد. بنابه روایت شیخ طوسی (۱۴۱۴، ص ۱۶۰)، امام حسن (علیه السلام) به برادرش وصیت کرده بود او را در کنار مدفن پیامبراکرم به خاک بسپارند، اما اگر کسانی مانع این اقدام شدند هرگز پافشاری نکنند، مبادا که خونی ریخته شود. در نقلی دیگر، امام حسن وصیت کرده بود جسدش را، پس از غسل و کفن، برای تجدید عهد نزد قبر رسول خدا ببرند و سپس در کنار مادربزرگش، فاطمه بنت اسد، دفن کنند (مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۷). در این اوضاع و احوال، نزدیک بود مراسم دفن امام حسن به نزاع بزرگی بین بنی هاشم و طرفداران امام علیه السلام از یک سو و امویان از سوی دیگر منجر گردد. هنگام آوردن جنازه آن حضرت برای زیارت قبر رسول خدا، مروان که تا آن لحظه گزارش‌های مدینه را برای معاویه می فرستاد، به همراه هزار تن از یارانش با سلاح در مراسم حاضر و مانع این عمل شد (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۰). به روایت ابوالفرج اصفهانی (همانجا)، عایشه ــ با آنکه با مروان و امویان اختلاف و دشمنی داشت ــ در این کار همدست آنان شد؛ ولی بنابه نقلی دیگر، عایشه وقتی اوضاع را چنین دید، برای آنکه کار به جای خطرناکی نرسد، مانع دفن جنازه امام حسن علیه السلام در کنار قبر رسول خدا شد. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۱). بدین گونه امام حسین (علیه السلام) جنازه برادر خود را در قبرستان بقیع دفن کرد. (رجوع کنید به همان، ج۳، ص۶۶؛ درباره این قبرستان و مدفن امام رجوع کنید به بقیع الغرقد*). در میان شیعیان، زیارت قبر امام حسن مستحب شمرده شده و زیارت نامه خاصی از طریق ائمه (علیهم السلام)در این باب روایت شده است. (رجوع کنید به ابن قولویه، ص ۱۱۸ـ۱۲۰؛ ابن برّاج، ج ۱، ص ۲۷۹ـ۲۸۰؛ موسوعةُ زیارات المعصومین، ج ۱، ص ۳۰۱ـ۳۱۷).

Roshana در ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۲۳

2026-05-24T18:23:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۸:۲۳
خط ۲:		خط ۲:

	== جایگاه ==		== جایگاه ==
	امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۵-۱۶۷\|ج=}}</ref>در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref> امام علی (علیه السلام) نیز دو فرزند خویش یعنی امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) را بدان دلیل که فرزند فاطمه (علیهاالسلام) و نواده پیامبر اکرم بودند، بر دیگر فرزندانش برتری می داد. ~~(رجوع کنید به~~ ابن شبّه ~~نمیری،~~ ج ۱، ص ~~۲۲۷؛ نهج البلاغة، نامه ۲۴).~~ در برخی از آیات قرآن که در فضیلت اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده، جایگاه ویژه‌ای برای امام حسن (علیه السلام) بیان گردیده است؛ از جمله آیه مباهله ~~(رجوع کنید به آل عمران: ۶۱؛ طبری، جامع؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن~~ حسن ~~طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیه؛ نیز رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶،~~ ص ~~۴۰۶ـ ۴۰۷؛ مفید، ۱۴۱۴الف،~~ ج ~~۲، ص ۲۹،~~ آیه تطهیر ~~(رجوع کنید به احزاب: ۳۳؛ طبری، جامع؛ طوسی، التبیان؛~~ فضل بن حسن ~~طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیه)~~ و آیات ۷ تا ۱۲ سوره انسان. ~~(رجوع کنید به طوسی، التبیان؛~~ فضل بن حسن ~~طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیات؛ نیز رجوع کنید به مفید، ۱۴۱۴الف،~~ ج ۲، ص ۳۰). همچنین امام حسن (علیه السلام) در زمره اصحاب کساء به‌شمار می‌آید که پیامبر آنان را اهل بیت خود معرفی کرده است. ~~(رجوع کنید به ترمذی، ج ۵،~~ ص ~~۳۰ـ۳۱، ۳۲۸ـ~~ ۳۶۱). حدیث ثقلین نیز که در معرفی و اهمیت مقام امامت در دین اسلام است، اشاره دیگری به جایگاه امام حسن (علیه السلام) به عنوان یکی از مصادیق اهل بیت می‌باشد.		امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۵-۱۶۷\|ج=}}</ref>در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref> امام علی (علیه السلام) نیز دو فرزند خویش یعنی امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) را بدان دلیل که فرزند فاطمه (علیهاالسلام) و نواده پیامبر اکرم بودند، بر دیگر فرزندانش برتری می داد.<ref>{{پک\|ابن شبّه نمیری\|۱۳۶۸\|ک=تاریخ المدینة المنورة: اخبارالمدینة النبویة\|ص=۲۲۷\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|سید رضی\|۱۳۷۴\|ک=نهج البلاغه\|ص=۳۷۹\|ج=}}</ref> در برخی از آیات قرآن که در فضیلت اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده، جایگاه ویژه‌ای برای امام حسن (علیه السلام) بیان گردیده است؛ از جمله آیه مباهله<ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۹\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۷۶\|ک=التبیان فی تفسیرالقرآن\|ص=۳۷۶-۳۷۷\|ج=۲}}</ref>، آیه تطهیر <ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۷۶\|ک=التبیان فی تفسیرالقرآن\|ص=۳۱۲-۳۱۴\|ج=۸}}</ref><ref>{{پک\|فضل بن حسن طبرسی\|۱۴۱۲\|ک=مجمع البیان فی تفسیرالقرآن\|ص=۱۳۷-۱۳۸\|ج=۸}}</ref> و آیات ۷ تا ۱۲ سوره انسان.<ref>{{پک\|محمدبن حسن طوسی\|۱۳۷۶\|ک=التبیان فی تفسیرالقرآن\|ص=۲۰۴-۲۱۱\|ج=۱۰}}</ref><ref>{{پک\|فضل بن حسن طبرسی\|۱۴۱۲\|ک=مجمع البیان فی تفسیرالقرآن\|ص=۱۸۶-۲۰۰\|ج=۱۰}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۳۰\|ج=۲}}</ref> همچنین امام حسن (علیه السلام) در زمره اصحاب کساء به‌شمار می‌آید که پیامبر آنان را اهل بیت خود معرفی کرده است.<ref>{{پک\|محمدبن عیسی ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح\|ص=۳۰-۳۱ و ۳۲۸-۳۶۱\|ج=۵}}</ref> حدیث ثقلین نیز که در معرفی و اهمیت مقام امامت در دین اسلام است، اشاره دیگری به جایگاه امام حسن (علیه السلام) به عنوان یکی از مصادیق اهل بیت می‌باشد.

	== نسب ==		== نسب ==

Roshana در ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۲

2026-05-22T20:42:06Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۰:۴۲
خط ۳۳:		خط ۳۳:

	==== دوران خلافت خلفای سه‌گانه ====		==== دوران خلافت خلفای سه‌گانه ====
	در اواخر حیات خلیفه دوم و به خواست او، از امام حسن (علیه السلام) دعوت شد که در کنار شورای انتخاب خلیفه حضور یابد ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~قتیبه، ۱۴۱۰، ج ۱،~~ ص ۴۲). در ~~پاره ای~~ منابع تاریخی اهل ~~سنّت (برای نمونه رجوع کنید به بلاذری، فتوح، ص ۴۶۷؛ طبری، تاریخ، ج ۴، ص ۲۶۹)~~ از حضور امام حسن علیه السلام به اتفاق برادرش امام حسین علیه السلام در کنار سعیدبن عاص در فتح طبرستان در سال ۲۹ هجری یاد شده است. برخی مؤلفان معاصر شیعه ~~(برای نمونه رجوع کنید به قرشی، ج۱، ص۲۰۱ـ۲۰۲؛ حسینی، قسم۱،~~ ص ~~۵۳۵ ـ ۵۳۶)~~ این ~~گزارشها~~ را تلقی به قبول کرده و برای توجیه آن نکاتی را مطرح ~~کرده اند؛~~ اما سیدجعفر مرتضی عاملی، با توجه به مناقشاتی که درباره فتوحات عصر خلفا وجود دارد، در اصل ماجرا تشکیک کرده و بر نادرستی این ~~گزارشها~~ دلایلی آورده است (ص ~~۱۲۷، نیز رجوع کنید به ص ۱۳۴ـ~~ ۱۴۰). در دوران عثمان، وقتی ابوذر به ربذه تبعید شد، امام حسن (علیه السلام) در کنار پدر خود و برای اعتراض رسمی به خلیفه سوم ~~(رجوع کنید به کلینی، ج ۸، ص ۲۰۶ـ ۲۰۸)~~ او را مشایعت کردند. ~~(رجوع کنید به~~ ابن ابی ~~الحدید، ج ۸،~~ ص ۲۵۳). در برخی منابع بر حضور وی به اتفاق برادر خود در خانه عثمان، به فرمان امام علی (علیه السلام) و برای پیشگیری از تعرض به عثمان در ماجرای شورش مردم مصر و دیگران برضد خلیفه تأکید گردیده است. ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~قتیبه، ۱۴۱۰،~~ ج ۱، ص ~~۵۸، ۶۲؛ مسعودی، مروج،~~ ج ~~۳، ص ۸۸ـ ۸۹)،~~ اما این مطلب به دلیل شرکت نجستن هیچ یک از اصحاب پیامبر اکرم در خانه عثمان برای دفاع و حمایت از وی، بعید شمرده شده است. ~~(رجوع کنید به امینی، ج ۹،~~ ص ~~۲۴۳ـ~~ ۲۴۴).		در اواخر حیات خلیفه دوم و به خواست او، از امام حسن (علیه السلام) دعوت شد که در کنار شورای انتخاب خلیفه حضور یابد.<ref>{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۴۲\|ج=۱}}</ref> در بعضی از منابع تاریخی اهل سنّت، از حضور امام حسن (علیه السلام) به اتفاق برادرش امام حسین (علیه السلام) در کنار سعیدبن عاص در فتح طبرستان در سال ۲۹ هجری یاد شده است.<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۴۰۷\|ک=فتوح البلدان\|ص=۴۶۷\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن جریر طبری\|۱۴۱۵\|ک=تاریخ طبری\|ص=۲۶۹\|ج=۴}}</ref> برخی مؤلفان معاصر شیعه<ref>{{پک\|باقر شریف قرشی\|۱۴۱۳\|ک=حیاة الامام الحسن بن علی\|ص=۲۰۱-۲۰۲\|ج=۱}}</ref> این گزارش‌ها را تلقی به قبول کرده و برای توجیه آن نکاتی را مطرح کرده‌اند؛ اما سیدجعفر مرتضی عاملی، با توجه به مناقشاتی که درباره فتوحات عصر خلفا وجود دارد، در اصل ماجرا تشکیک کرده و بر نادرستی این گزارش‌ها دلایلی آورده است.<ref>{{پک\|جعفر مرتضی عاملی\|۱۳۶۳\|ک=الحیاة السیاسیة للامام الحسن علیه السلام فی عهد الرسول صلی اللّه علیه و آله و الخلفاء الثلاثة بعده\|ص=۱۲۷ و ۱۴۰-۱۳۴\|ج=}}</ref> در دوران عثمان، وقتی ابوذر به ربذه تبعید شد، امام حسن (علیه السلام) در کنار پدر خود و برای اعتراض رسمی به خلیفه سوم او را مشایعت کردند.<ref>{{پک\|کلینی\|۱۴۱۳\|ک=الکافی\|ص=۲۰۶-۲۰۸\|ج=۸}}</ref><ref>{{پک\|ابن ابی الحدید\|۱۴۱۵\|ک=شرح نهج البلاغة\|ص=۲۵۳\|ج=۸}}</ref> در برخی منابع بر حضور او به اتفاق برادر خود در خانه عثمان، به فرمان امام علی (علیه السلام) و برای پیشگیری از تعرض به عثمان در ماجرای شورش مردم مصر و دیگران برضد خلیفه تأکید گردیده است.<ref>{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۵۸-۶۲\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|مسعودی\|۱۴۰۹\|ک=مروج الذهب\|ص=۳۴۵\|ج=۲}}</ref> اما این مطلب به دلیل شرکت نجستن هیچ یک از اصحاب پیامبر اکرم در خانه عثمان برای دفاع و حمایت از وی، بعید شمرده شده است.<ref>{{پک\|امینی\|۱۳۹۷\|ک=الغدیر فی الکتاب والسنة و الادب\|ص=۲۴۳-۲۴۴\|ج=۹}}</ref>

	==== دوران خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ====		==== دوران خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ====
	در دوران خلافت و امامت علی علیه السلام، امام حسن (علیه السلام) در کنارپدر در عرصه های گوناگون ~~حضورداشت~~. در جنگ جمل، ~~ایشان~~ به همراه عمار یاسر و ابن عباس، به فرمان پدر، برای بسیج مردم کوفه عازم آن شهر شد. ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~قتیبه، ۱۴۱۰، ج۱، ص۸۶؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج۳، ص۲۳۴ـ۲۳۵)~~ و در آنجا با ایراد خطبه‌ای مردم را به جهاد و حمایت از حضرت علی (علیه السلام) دعوت کرد. ~~(رجوع کنید به~~ نصربن ~~مزاحم،~~ ص ~~۱۵ـ۱۶؛ ابن قتیبه، ۱۴۱۰،~~ ج ~~۱، ص ۸۶ـ۸۷).~~ در این جنگ امام حسن (علیه السلام) در میمنه سپاه بود (خلیفةبن ~~خیاط، ص۱۳۸).~~ او همچنین در جواب خطبه عبداللّه بن زبیر، در ~~خطبه ای~~ به دفاع از امام علی (علیه السلام) پرداخت. ~~(رجوع کنید به مفید، الجمل، ص۱۷۵).~~ در جنگ صفّین، امام حسن (علیه السلام) فرماندهی قلب لشکر را برعهده داشت. (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج۱، ص ۱۵۸). پس از ماجرای حکمیت، وقتی عده ای از مردم لب به ملامت گشودند، امام حسن (علیه السلام) به فرمان امام علی (علیه السلام) به تشریح و نقد کار حَکَمَین پرداخت. ~~(رجوع کنید به همانجا؛~~ قاضی ~~نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج۲، ص۷).~~		در دوران خلافت و امامت علی علیه السلام، امام حسن (علیه السلام) در کنارپدر در عرصه های گوناگون حضور داشت. در جنگ جمل، او به همراه عمار یاسر و ابن عباس، به فرمان پدر، برای بسیج مردم کوفه عازم آن شهر شد.<ref>{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۸۶\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۲۳۴-۲۳۵\|ج=۲}}</ref> و در آنجا با ایراد خطبه‌ای مردم را به جهاد و حمایت از حضرت علی (علیه السلام) دعوت کرد.<ref>{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۸۶-۸۷\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|نصربن مزاحم\|۱۴۰۴\|ک=وقعة صفّین\|ص=۱۵-۱۶\|ج=}}</ref> در این جنگ امام حسن (علیه السلام) در میمنه سپاه بود.<ref>{{پک\|خلیفةبن خیاط\|۱۴۱۴\|ک=تاریخ خلیفةبن خیاط\|ص=۱۳۸\|ج=}}</ref> او همچنین در جواب خطبه عبداللّه بن زبیر، در خطبه‌ای به دفاع از امام علی (علیه السلام) پرداخت.<ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الجمل و النصرة فی حرب البصرة\|ص=۱۷۵\|ج=}}</ref> در جنگ صفّین، امام حسن (علیه السلام) فرماندهی قلب لشکر را برعهده داشت.<ref name=":7">{{پک\|ابن قتیبه\|۱۴۱۰\|ک=الامامة و السیاسة\|ص=۱۵۸\|ج=۱}}</ref> (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج۱، ص ۱۵۸). پس از ماجرای حکمیت، وقتی عده ای از مردم لب به ملامت گشودند، امام حسن (علیه السلام) به فرمان امام علی (علیه السلام) به تشریح و نقد کار حَکَمَین پرداخت.<ref name=":7" /><ref>{{پک\|نعمان بن محمد قاضی نعمان\|۱۴۱۲\|ک=شرح الاخبار فی فضائل الائمة الاطهار\|ص=۷\|ج=۲}}</ref>

	==== خلافت ====		==== خلافت ====
	پس از شهادت امام علی (علیه السلام) و خاک سپاری آن حضرت، امام حسن (علیه السلام) در اولین سخنرانی خود برای مردم، ابتدا به بیان مقام و فضائل و سیره آن حضرت پرداخت و سپس خود را به عنوان فرزند رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و عضوی از خاندان او (اهل البیت) که خداوند آنان را از هر پلیدی مبرّا ساخته و در قرآن محبت و مودت و ولایت آنان را واجب کرده معرفی نمود. پس از آن، عبداللّه بن عباس (یا عبیداللّه بن عباس) سخنرانی کرد و مردم را به بیعت با امام حسن (علیه السلام) به عنوان وصی امام علی (علیه السلام) فراخواند. این بیعت در روز جمعه ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری قمری صورت گرفت. ~~(رجوع کنید به~~ ابوالفرج ~~اصفهانی، ۱۴۰۸،~~ ص ~~۶۲؛~~ ابن ~~بابویه،۱۴۱۷،~~ ص ~~۲۶۹؛ مفید، ۱۴۱۴الف،~~ ج ۲، ص ~~۷ـ۹).~~ به نوشته ~~طبری (ج ۵، ص ۱۵۸)،~~ امام هنگام بیعتِ خود تصریح کرد که براساس کتاب خدا و سنّت پیامبر عمل می‌کند و هر شرط دیگری (از جمله جنگ با معارضان) باید به این دو اصل برگردد.		پس از شهادت امام علی (علیه السلام) و خاک سپاری آن حضرت، امام حسن (علیه السلام) در اولین سخنرانی خود برای مردم، ابتدا به بیان مقام و فضائل و سیره آن حضرت پرداخت و سپس خود را به عنوان فرزند رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و عضوی از خاندان او (اهل البیت) که خداوند آنان را از هر پلیدی مبرّا ساخته و در قرآن محبت و مودت و ولایت آنان را واجب کرده معرفی نمود. پس از آن، عبداللّه بن عباس (یا عبیداللّه بن عباس) سخنرانی کرد و مردم را به بیعت با امام حسن (علیه السلام) به عنوان وصی امام علی (علیه السلام) فراخواند. این بیعت در روز جمعه ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری قمری صورت گرفت.<ref>{{پک\|ابوالفرج اصفهانی\|۱۴۰۸\|ک=مقاتل الطالبیین\|ص=۶۲\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|ابن بابویه\|۱۴۱۷\|ک=الامالی\|ص=۲۶۹\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۷-۹\|ج=۲}}</ref> به نوشته طبری،‌ امام هنگام بیعتِ خود تصریح کرد که براساس کتاب خدا و سنّت پیامبر عمل می‌کند و هر شرط دیگری (از جمله جنگ با معارضان) باید به این دو اصل برگردد.<ref>{{پک\|احمدبن عبداللّه طبری\|۱۳۵۶\|ک=ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی\|ص=۱۶۳-۱۶۶\|ج=}}</ref>

	==== صلح با معاویه ====		==== صلح با معاویه ====

Roshana در ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۲۱

2026-05-22T15:21:50Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۲۱
خط ۲:		خط ۲:

	== جایگاه ==		== جایگاه ==
	امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۵-۱۶۷\|ج=}}</ref>در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref>		امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۵-۱۶۷\|ج=}}</ref>در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref> امام علی (علیه السلام) نیز دو فرزند خویش یعنی امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) را بدان دلیل که فرزند فاطمه (علیهاالسلام) و نواده پیامبر اکرم بودند، بر دیگر فرزندانش برتری می داد. (رجوع کنید به ابن شبّه نمیری، ج ۱، ص ۲۲۷؛ نهج البلاغة، نامه ۲۴). در برخی از آیات قرآن که در فضیلت اهل بیت (علیهم السلام) نازل شده، جایگاه ویژه‌ای برای امام حسن (علیه السلام) بیان گردیده است؛ از جمله آیه مباهله (رجوع کنید به آل عمران: ۶۱؛ طبری، جامع؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن حسن طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیه؛ نیز رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۴۰۶ـ ۴۰۷؛ مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۲۹، آیه تطهیر (رجوع کنید به احزاب: ۳۳؛ طبری، جامع؛ طوسی، التبیان؛ فضل بن حسن طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیه) و آیات ۷ تا ۱۲ سوره انسان. (رجوع کنید به طوسی، التبیان؛ فضل بن حسن طبرسی، ۱۴۰۸، ذیل همین آیات؛ نیز رجوع کنید به مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۳۰). همچنین امام حسن (علیه السلام) در زمره اصحاب کساء به‌شمار می‌آید که پیامبر آنان را اهل بیت خود معرفی کرده است. (رجوع کنید به ترمذی، ج ۵، ص ۳۰ـ۳۱، ۳۲۸ـ ۳۶۱). حدیث ثقلین نیز که در معرفی و اهمیت مقام امامت در دین اسلام است، اشاره دیگری به جایگاه امام حسن (علیه السلام) به عنوان یکی از مصادیق اهل بیت می‌باشد.

	== نسب ==		== نسب ==
خط ۲۰:		خط ۲۰:

	== شمایل و سیره ==		== شمایل و سیره ==
	گفته‌اند امام حسن (علیه السلام) از نظر چهره شبیه‌ترین مردم به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است.<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۵\|ج=۳}}</ref> قامتی متوسط و محاسنی انبوه داشت<ref>{{پک\|ابن شهرآشوب\|۱۴۱۶\|ک=مناقب آل ابی‌طالب\|ص=۲۸\|ج=۴}}</ref> و به رنگ سیاه خضاب می کرد. فضائل اخلاقی امام حسن (علیه السلام) به صورت‌های گوناگون در کتاب‌های حدیث و تاریخ آمده است. او به سخاوت و بذلِ مال در راه خدا شهرت داشت و دو بار کل دارایی اش را بخشید و سه بار اموال خود را به دو قسمت کرد؛ نیمی را برای خود نگاه داشت و نیمی را در راه خدا بخشید، حاجات نیازمندان را برآورده می ساخت و بردگان را می خرید و آزاد می کرد.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۳-۲۴۷\|ج=۱۳}}</ref> درباره حلم امام حسن (علیه السلام) گفته‌اند که وی مردی شامی را که به او اهانت بسیار کرده بود مورد لطف و بخشش قرار داد.<ref>{{پک\|مبرّد\|۱۳۵۶\|ک=الکامل فی اللغة و الادب و النحو و التصریف\|ص=۸۰۶\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|ابن شهرآشوب\|۱۴۱۶\|ک=مناقب آل ابی‌طالب\|ص=۱۹\|ج=۴}}</ref> علی بن حسین (علیهما السلام) در ضمن حدیثی، امام حسن (علیه السلام) را عابدترین و زاهدترین مردم زمانه خود دانسته است که پیاده و حتی با پای برهنه حج می‌گزارد و چون از مرگ و قبر و قیامت یاد می‌کرد می‌گریست، هنگام نماز اندام‌هایش به لرزه می افتاد و او راستگوترین مردم بود.<ref>{{پک\|ابن بابویه\|۱۴۱۷\|ک=الامالی\|ص=۲۴۴\|ج=}}</ref> در منابع بر تعداد زیاد حج گزاردن امام حسن علیه السلام، از جمله پانزده بار<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۹\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۳\|ج=۱۳}}</ref> و ۲۵ بار<ref name=":0">{{پک\|حاکم نیشابوری\|۱۴۰۶\|ک=المستدرک علی الصحیحین\|ص=۱۶۹\|ج=۳}}</ref><ref name=":1">{{پک\|احمدبن حسین بیهقی\|۱۴۱۵\|ک=السنن الکبری\|ص=۳۳۱\|ج=۴}}</ref><ref name=":2">{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۲-۲۴۴\|ج=۱۳}}</ref> و نیز پیاده رفتن مسیر بین مدینه و مکه تأکید شده است.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />		گفته‌اند امام حسن (علیه السلام) از نظر چهره شبیه‌ترین مردم به پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است.<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۵\|ج=۳}}</ref> قامتی متوسط و محاسنی انبوه داشت<ref>{{پک\|ابن شهرآشوب\|۱۴۱۶\|ک=مناقب آل ابی‌طالب\|ص=۲۸\|ج=۴}}</ref> و به رنگ سیاه خضاب می کرد. فضائل اخلاقی امام حسن (علیه السلام) به صورت‌های گوناگون در کتاب‌های حدیث و تاریخ آمده است. او به سخاوت و بذلِ مال در راه خدا شهرت داشت و دو بار کل دارایی اش را بخشید و سه بار اموال خود را به دو قسمت کرد؛ نیمی را برای خود نگاه داشت و نیمی را در راه خدا بخشید، حاجات نیازمندان را برآورده می ساخت و بردگان را می خرید و آزاد می کرد.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۳-۲۴۷\|ج=۱۳}}</ref> درباره حلم امام حسن (علیه السلام) گفته‌اند که وی مردی شامی را که به او اهانت بسیار کرده بود مورد لطف و بخشش قرار داد.<ref>{{پک\|مبرّد\|۱۳۵۶\|ک=الکامل فی اللغة و الادب و النحو و التصریف\|ص=۸۰۶\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|ابن شهرآشوب\|۱۴۱۶\|ک=مناقب آل ابی‌طالب\|ص=۱۹\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۷\|ج=}}</ref> علی بن حسین (علیهما السلام) در ضمن حدیثی، امام حسن (علیه السلام) را عابدترین و زاهدترین مردم زمانه خود دانسته است که پیاده و حتی با پای برهنه حج می‌گزارد و چون از مرگ و قبر و قیامت یاد می‌کرد می‌گریست، هنگام نماز اندام‌هایش به لرزه می افتاد و او راستگوترین مردم بود.<ref>{{پک\|ابن بابویه\|۱۴۱۷\|ک=الامالی\|ص=۲۴۴\|ج=}}</ref> در منابع بر تعداد زیاد حج گزاردن امام حسن علیه السلام، از جمله پانزده بار<ref>{{پک\|بلاذری\|۱۳۹۷\|ک=انساب الاشراف\|ص=۹\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۳\|ج=۱۳}}</ref> و ۲۵ بار<ref name=":0">{{پک\|حاکم نیشابوری\|۱۴۰۶\|ک=المستدرک علی الصحیحین\|ص=۱۶۹\|ج=۳}}</ref><ref name=":1">{{پک\|احمدبن حسین بیهقی\|۱۴۱۵\|ک=السنن الکبری\|ص=۳۳۱\|ج=۴}}</ref><ref name=":2">{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۲۴۲-۲۴۴\|ج=۱۳}}</ref><ref name=":6">{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۶\|ج=}}</ref> و نیز پیاده رفتن مسیر بین مدینه و مکه تأکید شده است.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":6" />

	== امامت ==		== امامت ==

Roshana: /* جایگاه */

2026-05-22T13:25:24Z

جایگاه

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۲۵
خط ۲:		خط ۲:

	== جایگاه ==		== جایگاه ==
	امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref> در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref>		امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک\|حاج‌منوچهری\|۱۳۹۲\|ف=حسن (ع)، امام\|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی\|ص=۵۳۲\|رف=دائرةالمعارف\|ج=۲۰}}</ref><ref>{{پک\|جعفریان\|۱۳۷۶\|ک=حیات فکری و سیاسی امامان شیعه علیهم السلام\|ص=۱۶۵-۱۶۷\|ج=}}</ref>در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۴۴۰\|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۲۱۶\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|ترمذی\|۱۴۰۳\|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی\|ص=۳۲۲\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|ابن قولویه\|۱۴۱۷\|ک=کامل الزیارات\|ص=‍۱۱۲-۱۱۵\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|محمد بن محمد مفید\|۱۴۱۴\|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد\|ص=۲۸\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۸\|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک\|مسلم بن حجاج\|۱۴۱۵\|ک=الجامع الصحیح\|ص=۱۲۹\|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۳۷-۴۴\|ج=۵}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۷۰\|ج=۳}}</ref><ref>{{پک\|محمدبن اسماعیل بخاری\|۱۴۰۱\|ک=صحیح البخاری\|ص=۱۸۴\|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۱۳۲\|ج=۴}}</ref><ref>{{پک\|سلیمان بن اشعث ابوداوود\|۱۴۱۰\|ک=سنن ابی داود\|ص=۲۷۵\|ج=۲}}</ref>

	== نسب ==		== نسب ==

Roshana در ‏۲۲ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۳:۱۹

2026-05-22T13:19:34Z

نمایش تغییرات

Roshana در ‏۲۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۰۳

2026-05-21T21:03:55Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۰۳
خط ۵:		خط ۵:

	== نسب ==		== نسب ==
	امام حسن (علیه السلام)، فرزند امام علی بن ابی‌طالب، پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر پیامبر اسلام است که هر دو از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش‌ بودند.		امام حسن (علیه السلام)، فرزند امام علی بن ابی‌طالب، پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر پیامبر اسلام است که هر دو از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش‌ بودند.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۰۰\|ک=ترجمة الامام الحسن بن علی بن أبی طالب علیهما السلام من تاریخ دمشق\|ص=۵ و ۱۸\|ج=۱}}</ref>

	== ولادت ==		== ولادت ==
خط ۱۱:		خط ۱۱:

	==== نامگذاری ====		==== نامگذاری ====
	در منابع تأکید شده که پیامبر اکرم وی را حسن به معنای «نیکو» نامیده است. ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~سعد،~~ ج ~~۶، ص ۳۵۶؛~~ ابن ~~حنبل، ج ۱، ص ۹۸، ۱۱۸؛ بخاری، ۱۴۰۶،~~ ص ~~۱۷۷؛ کلینی،~~ ج ~~۶، ص ۳۳ـ۳۴)~~ که در برخی از احادیث این نام گذاری به دستور خداوند منسوب شده ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~بابویه، ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۶،~~ ج ۱، ص ~~۱۳۷ـ۱۳۸؛ طوسی، ۱۴۱۴، ص ۳۶۷ـ۳۶۸)~~ و تأکید گردیده است که ~~نامهای~~ حسن و حسین، معادل شَبَّر و شَبیر، ~~نامهای~~ پسران هارون، هستند. ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~سعد، همانجا؛ ابن عساکر، ج ۱۳،~~ ص ۱۷۱). همچنین گفته شده است که این دو نام از ~~نامهای بهشتی اند~~ که قبل از اسلام، نزد مردم عرب هیچ سابقه ای ~~نداشته اند (~~ابن ~~سعد، ج ۶،~~ ص ~~۳۵۷؛ ابن اثیر،~~ ج ~~۲، ص ۱۰).~~		در منابع تأکید شده که پیامبر اکرم وی را حسن به معنای «نیکو» نامیده است.<ref>{{پک\|ابن سعد\|۱۴۱۶\|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام\|ص=۳۳-۳۴\|ج=}}</ref><ref>{{پک\|ابن حنبل\|۱۴۱۴\|ک=مسندالامام احمدبن حنبل\|ص=۹۸-۱۱۸\|ج=۱}}</ref> که در برخی از احادیث این نام گذاری به دستور خداوند منسوب شده<ref>{{پک\|ابن بابویه\|۱۳۸۵\|ک=علل الشرایع\|ص=۱۳۷-۱۳۸\|ج=۱}}</ref><ref>{{پک\|طوسی\|۱۴۱۴\|ک=الامالی\|ص=۳۶۷-۳۶۸\|ج=}}</ref> و تأکید گردیده است که نام‌های حسن و حسین، معادل شَبَّر و شَبیر، نام‌های پسران هارون، هستند.<ref>{{پک\|ابن عساکر\|۱۴۱۵\|ک=تاريخ مدينة دمشق\|ص=۱۷۱\|ج=۱۳}}</ref> همچنین گفته شده است که این دو نام از نام‌های بهشتی‌اند که قبل از اسلام، نزد مردم عرب هیچ سابقه ای نداشته‌اند.<ref>{{پک\|ابن اثیر\|۱۴۱۸\|ک=اسدالغابة فی معرفة الصحابة\|ص=۲۵\|ج=۲}}</ref>

	==== القاب ====		==== القاب ====
	به امام حسن (علیه السلام) القاب فراوانی نسبت داده شده است که برخی از آنها در واقع اوصاف آن حضرت محسوب می‌شوند. علاقه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به امام حسن (علیه ~~اسلام~~) و نقل سخنانی از ایشان که با نام‌ها و صفاتی خاصی نوه عزیز خویش را نامیده‌اند؛ سبب شده تا نام‌ها و لقب‌هایی در دو سطح برای آن حضرت ثبت گردد؛ نخست آنها که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده بودند و دسته دیگری که برگرفته‌های دیگران از سخنان نبی اکرم (صلوات الله علیه) است. به این دو دسته، گروه سومی از نام‌ها و القاب هم افزوده می‌شود که به جهت شهرت فراوان آنها هستند. نویسنده ناشناخته کتاب القاب الرسول و عترته (~~ص ۲۴۷ـ~~ ۲۴۸)، براساس چندین حدیث نبوی در وصف و ~~بزرگداشت~~ حسنین علیهماالسلام، القاب مشترک آن دو را به تفصیل ذکر کرده است، مانند سِبْط رسول اللّه، ریحانة نبیّ اللّه، سیّدشباب اهل الجنة، قرّة عین البتول، عالم، مُلهَم الحق، و قائدالخلق. ابن ابی ~~الثلج (ص ۲۸)~~ القاب امیر، حجة، کفِیّ، سبط، و ولیّ را از القاب اختصاصی آن حضرت شمرده است. از دیگر القاب آن حضرت، وزیر، قائم، طیب ~~(رجوع کنید به~~ ابن ~~خشاب،~~ ص ۱۷۴)، امین ~~(خصیبی، همانجا)~~، بَرّ، ~~مجتبی،~~ و زاهد (ابن ~~شهرآشوب، ج ۴،~~ ص ۲۹) بوده است. ابن طلحه شافعی ~~(ج ۲، ص ۹؛ و به نقل از او بهاءالدین اربلی، ج ۲، ص ۱۴۴ـ ۱۴۵)~~ مشهورترین لقب امام حسن را تقی و والاترین لقب او را سید ذکر کرده است از آن رو که پیامبر صلی اللّه علیه وآله، درباره او فرمود: «انَّ ابنی هذا سیّدٌ». مشهورترین لقب وی در جامعه شیعه ایران، مجتبی است. ~~افزون‌بر~~ مجتبى، زَکی و تقی که از رواج فراوانی برخوردار است، کریم اهل بیت از القاب معروف ایشان نزد شیعیان است. با التفات به شهادت آن امام با سم، گاه او را «امام مسموم» نامند. ~~(همو، ۱ / ۲۶۰؛~~ ابن ~~طاووس، اقبال،~~ ۳ / ~~۵۹، ۶۰).~~		به امام حسن (علیه السلام) القاب فراوانی نسبت داده شده است که برخی از آنها در واقع اوصاف آن حضرت محسوب می‌شوند. علاقه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به امام حسن (علیه السلام) و نقل سخنانی از ایشان که با نام‌ها و صفاتی خاصی نوه عزیز خویش را نامیده‌اند؛ سبب شده تا نام‌ها و لقب‌هایی در دو سطح برای آن حضرت ثبت گردد؛ نخست آنها که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده بودند و دسته دیگری که برگرفته‌های دیگران از سخنان نبی اکرم (صلوات الله علیه) است. به این دو دسته، گروه سومی از نام‌ها و القاب هم افزوده می‌شود که به جهت شهرت فراوان آنها هستند. نویسنده ناشناخته کتاب القاب الرسول و عترته (در صفحات ۲۴۷ و ۲۴۸) براساس چندین حدیث نبوی در وصف و بزرگ‌داشت حسنین علیهماالسلام، القاب مشترک آن دو را به تفصیل ذکر کرده است، مانند سِبْط رسول اللّه، ریحانة نبیّ اللّه، سیّدشباب اهل الجنة، قرّة عین البتول، عالم، مُلهَم الحق، و قائدالخلق. ابن ابی الثلج، القاب امیر، حجة، کفِیّ، سبط، و ولیّ را از القاب اختصاصی آن حضرت شمرده است.<ref>{{پک\|ابن ابی الثلج\|۱۴۰۶\|ک=تاریخ الائمة\|ص=۲۸\|ج=}}</ref> از دیگر القاب آن حضرت، وزیر، قائم، طیب<ref>{{پک\|ابن خشاب\|۱۴۰۶\|ک=تاریخ موالید الائمة و وفیاتهم\|ص=۱۷۴\|ج=}}</ref>، امین<ref>{{پک\|خصیبی\|۱۴۱۴\|ک=الهدایة‌ الکبری\|ص=۱۸۳\|ج=}}</ref>، بَرّ، مجتبی و زاهد<ref>{{پک\|ابن شهرآشوب\|۱۴۱۶\|ک=مناقب آل ابی‌طالب\|ص=۲۹\|ج=۴}}</ref> بوده است. ابن طلحه شافعی مشهورترین لقب امام حسن را تقی و والاترین لقب او را سید ذکر کرده است از آن رو که پیامبر صلی اللّه علیه وآله، درباره او فرمود: «انَّ ابنی هذا سیّدٌ».<ref>{{پک\|ابن طلحه شافعی\|۱۴۲۰\|ک=مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول\|ص=۹\|ج=۲}}</ref><ref>{{پک\|علی بن عیسی بهاءالدین اربلی\|۱۴۰۱\|ک=کشف الغمة فی معرفةالائمة\|ص=۱۴۴-۱۴۵\|ج=۲}}</ref> مشهورترین لقب وی در جامعه شیعه ایران، مجتبی است. افزون‌ بر مجتبى، زَکی و تقی که از رواج فراوانی برخوردار است، کریم اهل بیت از القاب معروف ایشان نزد شیعیان است. با التفات به شهادت آن امام با سم، گاه او را «امام مسموم» نامند.<ref>{{پک\|ابن طاووس\|۱۴۱۴\|ک=اقبال الاعمال\|ص=۵۹-۶۰\|ج=۳}}</ref>

	==== کنیه‌ها ====		==== کنیه‌ها ====
	به‌رغم نام‌ها و القاب فراوان، تقریباً در همه منابع کنیه ایشان، ابومحمد آمده است، مگر خصیبی که به‌جز ابومحمد، ابوالقاسم را هم به عنوان کنیه برای امام حسن (علیه السلام) آورده و بر آن است که کنیه نخست نزد عامه و دومین، نزد خواص و شیعیان شناخته شده است. (ص ۱۸۳).		به‌رغم نام‌ها و القاب فراوان، تقریباً در همه منابع کنیه ایشان، ابومحمد آمده است، مگر خصیبی که به‌جز ابومحمد، ابوالقاسم را هم به عنوان کنیه برای امام حسن (علیه السلام) آورده و بر آن است که کنیه نخست نزد عامه و دومین، نزد خواص و شیعیان شناخته شده است.<ref>{{پک\|خصیبی\|۱۴۱۴\|ک=الهدایة‌ الکبری\|ص=۱۸۳\|ج=}}</ref>

	== شمایل و سیره ==		== شمایل و سیره ==

Roshana در ‏۲۱ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۵:۵۰

2026-05-21T15:50:09Z

نمایش تغییرات

Roshana: صفحه‌ای تازه حاوی «امام حسن بن علی (علیه السلام) دومین امام شیعیان، چهارمین معصوم و آخرین خلیفه پیش از بنی‌امیه است. او فرزند علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا (علیهما السلام) و نوه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است. مسلمانان و به ویژه شیعیان از وی با عنوان امام حسن...» ایجاد کرد

2026-05-20T20:46:35Z

صفحه‌ای تازه حاوی «امام حسن بن علی (علیه السلام) دومین امام شیعیان، چهارمین معصوم و آخرین خلیفه پیش از بنی‌امیه است. او فرزند علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا (علیهما السلام) و نوه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است. مسلمانان و به ویژه شیعیان از وی با عنوان امام حسن...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

امام حسن بن علی (علیه السلام) دومین امام شیعیان، چهارمین معصوم و آخرین خلیفه پیش از بنی‌امیه است. او فرزند علی بن ابی‌طالب و فاطمه زهرا (علیهما السلام) و نوه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) است. مسلمانان و به ویژه شیعیان از وی با عنوان امام حسن مجتبی یاد می‌کنند. کنیه او در تمام منابع، ابو محمّد ذکر شده است و از اهل بیت پیامبر و یکی از پنج تن آل کساء (آل عباء) به‌شمار می‌آید. امام حسن (علیه السلام) در مدینه و بنابر مشهور، در نیمه رمضان سال سوم هجری قمری زاده شد. شهادت ایشان نیز بنابر مشهور، در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد. دوران خلافت و صلح آن حضرت در مقابل معاویه، از مهم‌ترین رخدادهای زندگی آن امام و در تاریخ صدر اسلام می‌باشد.

== جایگاه ==
امام حسن مجتبی (علیه السلام) دومین امام از ائمه اثناعشر شیعه امامیه و سایر مذاهب شیعه و یکی از چهارده معصوم است. امام حسن (علیه السلام) فرزند بزرگ امام علی بن ابی‌طالب و حضرت فاطمه زهرا (علیهما السلام) می‌باشد. از دیدگاه برخی از اهل سنت همچون ابن کثیر و ابن حجر، او پنجمین و آخرین خلیفه از خلفای راشدین محسوب می‌شود. همچنین او به سخاوت و رسیدگی به فقرا و مهربانی و هوش و البته شجاعت معروف بوده است.<ref>{{پک|حاج‌منوچهری|۱۳۹۲|ف=حسن (ع)، امام|ک=دائرةالمعارف بزرگ اسلامی|ص=۵۳۲|رف=دائرةالمعارف|ج=۲۰}}</ref> در کتاب‌های حدیث و تاریخ، اظهار محبت و توصیف‌های فراوانی از قول پیامبراکرم در حق امام حسن (علیه السلام) نقل شده است.<ref>{{پک|ابن حنبل|۱۴۱۴|ک=مسندالامام احمدبن حنبل|ص=۴۴۰|ج=۲}}</ref> <ref>{{پک|محمدبن اسماعیل بخاری|۱۴۰۱|ک=صحیح البخاری|ص=۲۱۶|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی|ص=۳۲۲|ج=۵}}</ref><ref>{{پک|ابن قولویه|۱۴۱۷|ک=کامل الزیارات|ص=‍۱۱۲-۱۱۵|ج=}}</ref><ref>{{پک|محمد بن محمد مفید|۱۴۱۴|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد|ص=۲۸|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۴|ک=الامالی|ص=۳۶۸|ج=}}</ref> تعدادی از فضائل خاص نیز از زبان رسول خدا برای ایشان نقل شده است، از جمله اینکه پیامبر اکرم بارها درباره او اظهار محبت کرد و دعا کرد که خدا نیز وی را دوست بدارد.<ref>{{پک|مسلم بن حجاج|۱۴۱۵|ک=الجامع الصحیح|ص=۱۲۹|ج=۷}}</ref> در حضور صحابه و مردم به وی لقب سید داد و اظهار امیدواری کرد که خدا به دست او میان دو گروه مسلمان همدلی و آشتی برقرار سازد.<ref>{{پک|ابن حنبل|۱۴۱۴|ک=مسندالامام احمدبن حنبل|ص=۳۷-۴۴|ج=۵}}</ref><ref>{{پک|محمدبن اسماعیل بخاری|۱۴۰۱|ک=صحیح البخاری|ص=۱۷۰|ج=۳}}</ref><ref>{{پک|محمدبن اسماعیل بخاری|۱۴۰۱|ک=صحیح البخاری|ص=۱۸۴|ج=۴}}</ref> و او را از وجود خود برشمرد.<ref>{{پک|ابن حنبل|۱۴۱۴|ک=مسندالامام احمدبن حنبل|ص=۱۳۲|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|سلیمان بن اشعث ابوداوود|۱۴۱۰|ک=سنن ابی داود|ص=۲۷۵|ج=۲}}</ref>

== نسب ==
امام حسن (علیه السلام)، فرزند امام علی بن ابی‌طالب، پسر عموی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر پیامبر اسلام است که هر دو از خاندان بنی‌هاشم و از قبیله قریش‌ بودند.

== ولادت ==
امام حسن (علیه السلام) در مدینه<ref>{{پک|محمد بن محمد مفید|۱۴۱۴|ک=الارشاد فی معرفة حجج اللّه علی العباد|ص=۲۸|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۳۹۰|ک=تهذیب الاحکام|ص=۴۰|ج=۶}}</ref> و بنابر مشهور، در نیمه رمضان سال سوم هجری قمری زاده شد. طبق برخی روایات و نیز منابع تاریخی تولد وی در سال دوم هجرت بوده است.<ref>{{پک|طوسی|۱۳۹۰|ک=تهذیب الاحکام|ص=۳۹|ج=۶}}</ref><ref>{{پک|ابن قتیبه|۱۹۶۰|ک=المعارف|ص=۱۵۸|ج=}}</ref><ref>{{پک|ابن عساکر|۱۴۱۵|ک=تاریخ مدینة دمشق|ص=۱۶۸|ج=۱۳}}</ref> پس از تولد امام حسن، پیامبر اکرم در گوش وی اذان گفت<ref>{{پک|ابن حنبل|۱۴۱۴|ک=مسندالامام احمدبن حنبل|ص=۳۹۱|ج=۶}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=الجامع الصحیح و هو سنن الترمذی|ص=۳۶|ج=۳}}</ref><ref>{{پک|ابن بابویه|۱۳۶۳|ک=الامامة و التبصرة من الحیرة|ص=۴۲|ج=۲}}</ref> و گوسفندی را برای وی عقیقه کرد <ref>{{پک|احمدبن علی نسائی|۱۴۱۵|ک=سنن النسائی|ص=۱۶۶|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|محمدبن عبداللّه حاکم نیشابوری|۱۴۰۶|ک=المستدرک علی الصحیحین|ص=۲۳۷|ج=۴}}</ref> همچنین حضرت فاطمه (سلام اللّه علیها) یا خود پیامبر اکرم، هم وزن موی تراشیده او نقره صدقه دادند.<ref>{{پک|ابن سعد|۱۴۱۶|ک=ترجمه الامام الحسن عليه السلام|ص=۳۱|ج=}}</ref>

==== نامگذاری ====
در منابع تأکید شده که پیامبر اکرم وی را حسن به معنای «نیکو» نامیده است. (رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۵۶؛ ابن حنبل، ج ۱، ص ۹۸، ۱۱۸؛ بخاری، ۱۴۰۶، ص ۱۷۷؛ کلینی، ج ۶، ص ۳۳ـ۳۴) که در برخی از احادیث این نام گذاری به دستور خداوند منسوب شده (رجوع کنید به ابن بابویه، ۱۳۸۵ـ ۱۳۸۶، ج ۱، ص ۱۳۷ـ۱۳۸؛ طوسی، ۱۴۱۴، ص ۳۶۷ـ۳۶۸) و تأکید گردیده است که نامهای حسن و حسین، معادل شَبَّر و شَبیر، نامهای پسران هارون، هستند. (رجوع کنید به ابن سعد، همانجا؛ ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۱۷۱). همچنین گفته شده است که این دو نام از نامهای بهشتی اند که قبل از اسلام، نزد مردم عرب هیچ سابقه ای نداشته اند (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۵۷؛ ابن اثیر، ج ۲، ص ۱۰).

==== القاب ====
به امام حسن (علیه السلام) القاب فراوانی نسبت داده شده است که برخی از آنها در واقع اوصاف آن حضرت محسوب می‌شوند. علاقه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به امام حسن (علیه اسلام) و نقل سخنانی از ایشان که با نام‌ها و صفاتی خاصی نوه عزیز خویش را نامیده‌اند؛ سبب شده تا نام‌ها و لقب‌هایی در دو سطح برای آن حضرت ثبت گردد؛ نخست آنها که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده بودند و دسته دیگری که برگرفته‌های دیگران از سخنان نبی اکرم (صلوات الله علیه) است. به این دو دسته، گروه سومی از نام‌ها و القاب هم افزوده می‌شود که به جهت شهرت فراوان آنها هستند. نویسنده ناشناخته کتاب القاب الرسول و عترته (ص ۲۴۷ـ ۲۴۸)، براساس چندین حدیث نبوی در وصف و بزرگداشت حسنین علیهماالسلام، القاب مشترک آن دو را به تفصیل ذکر کرده است، مانند سِبْط رسول اللّه، ریحانة نبیّ اللّه، سیّدشباب اهل الجنة، قرّة عین البتول، عالم، مُلهَم الحق، و قائدالخلق. ابن ابی الثلج (ص ۲۸) القاب امیر، حجة، کفِیّ، سبط، و ولیّ را از القاب اختصاصی آن حضرت شمرده است. از دیگر القاب آن حضرت، وزیر، قائم، طیب (رجوع کنید به ابن خشاب، ص ۱۷۴)، امین (خصیبی، همانجا)، بَرّ، مجتبی، و زاهد (ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۲۹) بوده است. ابن طلحه شافعی (ج ۲، ص ۹؛ و به نقل از او بهاءالدین اربلی، ج ۲، ص ۱۴۴ـ ۱۴۵) مشهورترین لقب امام حسن را تقی و والاترین لقب او را سید ذکر کرده است از آن رو که پیامبر صلی اللّه علیه وآله، درباره او فرمود: «انَّ ابنی هذا سیّدٌ». مشهورترین لقب وی در جامعه شیعه ایران، مجتبی است. افزون‌بر مجتبى، زَکی و تقی که از رواج فراوانی برخوردار است، کریم اهل بیت از القاب معروف ایشان نزد شیعیان است. با التفات به شهادت آن امام با سم، گاه او را «امام مسموم» نامند. (همو، ۱ / ۲۶۰؛ ابن طاووس، اقبال، ۳ / ۵۹، ۶۰).

==== کنیه‌ها ====
به‌رغم نام‌ها و القاب فراوان، تقریباً در همه منابع کنیه ایشان، ابومحمد آمده است، مگر خصیبی که به‌جز ابومحمد، ابوالقاسم را هم به عنوان کنیه برای امام حسن (علیه السلام) آورده و بر آن است که کنیه نخست نزد عامه و دومین، نزد خواص و شیعیان شناخته شده است. (ص ۱۸۳).

== شمایل و سیره ==
گفته اند امام حسن (علیه السلام) از نظر چهره شبیه ترین مردم به پیامبراکرم (صلی الله علیه و آله) بوده است. (رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۵۷ـ ۳۵۸؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵)، قامتی متوسط و محاسنی انبوه داشت (رجوع کنید به ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۲۸) و به رنگ سیاه خضاب می کرد. (رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۷۹). فضائل اخلاقی امام حسن (علیه السلام) به صورت‌های گوناگون در کتاب‌های حدیث و تاریخ آمده است. وی به سخاوت و بذلِ مال در راه خدا شهرت داشت و دو بار کل دارایی اش را بخشید و سه بار اموال خود را به دو قسمت کرد؛ نیمی را برای خود نگاه داشت و نیمی را در راه خدا بخشید، حاجات نیازمندان را برآورده می ساخت و بردگان را می خرید و آزاد می کرد. (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۴۳ـ۲۴۴، ۲۴۶ـ ۲۴۷). درباره حلم امام حسن (علیه السلام) گفته اند که وی مردی شامی را که به او اهانت بسیار کرده بود مورد لطف و بخشش قرار داد. (رجوع کنید به مبرّد، ج ۳، ص ۸۰۶؛ ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۱۹). علی بن حسین (علیهما السلام) در ضمن حدیثی، امام حسن (علیه السلام) را عابدترین و زاهدترین مردم زمانه خود دانسته است که پیاده و حتی با پای برهنه حج می‌گزارد و چون از مرگ و قبر و قیامت یاد می کرد می گریست، هنگام نماز اندام‌هایش به لرزه می افتاد و او راستگوترین مردم بود. (رجوع کنید به ابن بابویه، ۱۴۱۷، ص ۲۴۴). در منابع بر تعداد زیاد حج گزاردن امام حسن علیه السلام، از جمله پانزده بار (رجوع کنید به ابن سعد، ج۶، ص ۳۷۳؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۹؛ ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۴۳) و ۲۵ بار (حاکم نیشابوری، ج۳، ص۱۶۹؛ احمدبن حسین بیهقی، ج ۴، ص ۳۳۱؛ ابن عساکر، ج ۱۳، ۲۴۲، ۲۴۴)، و نیز پیاده رفتن مسیر بین مدینه و مکه تأکید شده است. (رجوع کنید به همانجاها)

== سرگذشت ==

==== دوران کودکی ====
درباره دوران کودکی و نوجوانی امام حسن علیه السلام اطلاع خاصی در دست نیست. آنچه در منابع به وضوح دیده می شود، محبت شدید پیامبر اکرم به وی و برادرش حسین است، نظیر اینکه پیامبر این دو را بر دوش خود سوار می کرد (طبرانی، ج ۳، ص ۶۵؛ احمدبن عبداللّه طبری، ص۱۳۰ـ۱۳۲)؛ گاهی آن دو از سر و دوش پیامبر بالا می رفتند (ابن حنبل، ج ۵، ص ۵۱؛ هیثمی، ج ۹، ص ۱۷۵)؛ یک بار پیامبر در حال سخنرانی بود که این دو برادر خردسال وارد مسجد شدند، پیامبر از منبر پایین آمد و آن دو را در آغوش گرفت (رجوع کنید به ابن حنبل، ج ۵، ص ۳۵۴؛ ابن ماجه، ج ۲، ص۱۱۹۰؛ ترمذی، ج ۵، ص ۳۲۴)؛ همچنین بنابه روایتی امام حسن علیه السلام یادآور شده که نماز را در کودکی از پیامبر فرا گرفته است (رجوع کنید به بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۱۹ـ۲۰).

==== دوران خلافت خلفای سه‌گانه ====
در اواخر حیات خلیفه دوم و به خواست او، از امام حسن (علیه السلام) دعوت شد که در کنار شورای انتخاب خلیفه حضور یابد (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج ۱، ص ۴۲). در پاره ای منابع تاریخی اهل سنّت (برای نمونه رجوع کنید به بلاذری، فتوح، ص ۴۶۷؛ طبری، تاریخ، ج ۴، ص ۲۶۹) از حضور امام حسن علیه السلام به اتفاق برادرش امام حسین علیه السلام در کنار سعیدبن عاص در فتح طبرستان در سال ۲۹ هجری یاد شده است. برخی مؤلفان معاصر شیعه (برای نمونه رجوع کنید به قرشی، ج۱، ص۲۰۱ـ۲۰۲؛ حسینی، قسم۱، ص ۵۳۵ ـ ۵۳۶) این گزارشها را تلقی به قبول کرده و برای توجیه آن نکاتی را مطرح کرده اند؛ اما سیدجعفر مرتضی عاملی، با توجه به مناقشاتی که درباره فتوحات عصر خلفا وجود دارد، در اصل ماجرا تشکیک کرده و بر نادرستی این گزارشها دلایلی آورده است (ص ۱۲۷، نیز رجوع کنید به ص ۱۳۴ـ ۱۴۰). در دوران عثمان، وقتی ابوذر به ربذه تبعید شد، امام حسن (علیه السلام) در کنار پدر خود و برای اعتراض رسمی به خلیفه سوم (رجوع کنید به کلینی، ج ۸، ص ۲۰۶ـ ۲۰۸) او را مشایعت کردند. (رجوع کنید به ابن ابی الحدید، ج ۸، ص ۲۵۳). در برخی منابع بر حضور وی به اتفاق برادر خود در خانه عثمان، به فرمان امام علی (علیه السلام) و برای پیشگیری از تعرض به عثمان در ماجرای شورش مردم مصر و دیگران برضد خلیفه تأکید گردیده است. (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج ۱، ص ۵۸، ۶۲؛ مسعودی، مروج، ج ۳، ص ۸۸ـ ۸۹)، اما این مطلب به دلیل شرکت نجستن هیچ یک از اصحاب پیامبر اکرم در خانه عثمان برای دفاع و حمایت از وی، بعید شمرده شده است. (رجوع کنید به امینی، ج ۹، ص ۲۴۳ـ ۲۴۴).

==== دوران خلافت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) ====
در دوران خلافت و امامت علی علیه السلام، امام حسن (علیه السلام) در کنارپدر در عرصه های گوناگون حضورداشت. در جنگ جمل، ایشان به همراه عمار یاسر و ابن عباس، به فرمان پدر، برای بسیج مردم کوفه عازم آن شهر شد. (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج۱، ص۸۶؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج۳، ص۲۳۴ـ۲۳۵) و در آنجا با ایراد خطبه‌ای مردم را به جهاد و حمایت از حضرت علی (علیه السلام) دعوت کرد. (رجوع کنید به نصربن مزاحم، ص ۱۵ـ۱۶؛ ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج ۱، ص ۸۶ـ۸۷). در این جنگ امام حسن (علیه السلام) در میمنه سپاه بود (خلیفةبن خیاط، ص۱۳۸). او همچنین در جواب خطبه عبداللّه بن زبیر، در خطبه ای به دفاع از امام علی (علیه السلام) پرداخت. (رجوع کنید به مفید، الجمل، ص۱۷۵). در جنگ صفّین، امام حسن (علیه السلام) فرماندهی قلب لشکر را برعهده داشت. (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۴۱۰، ج۱، ص ۱۵۸). پس از ماجرای حکمیت، وقتی عده ای از مردم لب به ملامت گشودند، امام حسن (علیه السلام) به فرمان امام علی (علیه السلام) به تشریح و نقد کار حَکَمَین پرداخت. (رجوع کنید به همانجا؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج۲، ص۷).

==== خلافت ====
پس از شهادت امام علی (علیه السلام) و خاک سپاری آن حضرت، امام حسن (علیه السلام) در اولین سخنرانی خود برای مردم، ابتدا به بیان مقام و فضائل و سیره آن حضرت پرداخت و سپس خود را به عنوان فرزند رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و عضوی از خاندان او (اهل البیت) که خداوند آنان را از هر پلیدی مبرّا ساخته و در قرآن محبت و مودت و ولایت آنان را واجب کرده معرفی نمود. پس از آن، عبداللّه بن عباس (یا عبیداللّه بن عباس) سخنرانی کرد و مردم را به بیعت با امام حسن (علیه السلام) به عنوان وصی امام علی (علیه السلام) فراخواند. این بیعت در روز جمعه ۲۱ رمضان سال ۴۰ هجری قمری صورت گرفت. (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۶۲؛ ابن بابویه،۱۴۱۷، ص ۲۶۹؛ مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۷ـ۹). به نوشته طبری (ج ۵، ص ۱۵۸)، امام هنگام بیعتِ خود تصریح کرد که براساس کتاب خدا و سنّت پیامبر عمل می‌کند و هر شرط دیگری (از جمله جنگ با معارضان) باید به این دو اصل برگردد.

== شهادت ==
بنابر مشهور، شهادت امام حسن (علیه السلام) در ۲۸ صفر سال ۵۰ هجری قمری رخ داد. (رجوع کنید به مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۵؛ طوسی، ۱۴۱۱ب، ص ۷۹۰؛ شوشتری، ص ۳۳). اما سال‌های ۴۸ (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۳۰۰)، ۴۹ (ابن قتیبه، ۱۹۶۰، ص ۲۱۲؛ کلینی، ج ۱، ص ۴۶۱؛ طوسی، ۱۳۹۰، همانجا)، ۵۰ (ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۵۹؛ مفید، ۱۴۰۶، ص ۱۰۲)، ۵۱ (خطیب بغدادی، ج ۱، ص ۴۷۰)، ۵۷، ۵۸ و ۵۹ (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۳۰۴ـ ۳۰۵) نیز به عنوان سال وفات حضرت ذکر شده که قطعاً برخی از آنها اشتباه است. روزهای آخر صفر (رجوع کنید به کلینی، همانجا)، دو روز مانده به آخر صفر (طوسی، ۱۴۱۱، ص۷۹۰) و یا روز هفتم صفر (شهید اول، ج ۲، ص ۷) و حتی ماه ربیع الاول (رجوع کنید به ابن قتیبه، ۱۹۶۰، ص ۲۱۲)، نیز به عنوان ماه‌ها و روزهای وفات آن حضرت ذکر شده است. (برای مجموع اقوال در این باب رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۹۸ـ۳۰۵). به گفته شیخ مفید ( ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۵) عمر آن حضرت در هنگام شهادت ۴۸ سال بود؛ اما باتوجه به اختلاف اقوال درباره تاریخ وفات، مدت عمر وی نیز، به اختلاف، ۴۶ سال، ۴۷ سال و حتی ۵۸ سال ذکر شده است (رجوع کنید به ابن عساکر، ج ۱۳، ص ۲۹۸ـ۳۰۰، ۳۰۲)، که به گفته ذهبی (ج ۳، ص ۲۷۷) قول اخیر قطعاً نادرست است. بنابر بیشتر منابع معتبر اهل سنت و شیعه، امام حسن (علیه السلام) با خوردن زهر به شهادت رسید. (برای نمونه رجوع کنید به ابن سعد، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا). بنابر نقلی وی پیشتر چندین بار مسموم شده، اما از مرگ رسته بود. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۵؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). به گفته ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۷)، مسمومیت امام، نزدیک به چهل روز طول کشید. در برخی از منابعِ معتبر، این عمل به همسر حضرت، جَعْده بنت اشعث و به تحریک و تشویق معاویه نسبت داده شده است. (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۰ـ۸۱؛ مفید، ۱۴۱۴الف، همانجا؛ مسعودی، مروج، ج ۳، ص ۱۸۲؛ قاضی نعمان، ۱۴۰۹ـ۱۴۱۲، ج ۳، ص ۱۲۳ـ۱۲۴). اما ابن سعد (ج ۶، ص ۳۸۶) این کار را به یکی از خادمان امام نسبت داده است. در نقل دیگری، وقتی امام حسن خبر از مسمومیت خود می‌دهد و از ایشان درخواست می‌شود نام عامل آن را بگوید، امام امتناع میورزد. (همان، ج ۶، ص ۳۸۶ـ۳۸۷؛ ابوالفرج اصفهانی، ۱۴۰۸، ص ۸۱). بنابه نقل دیگری، این کار به تشویق معاویه و به دست دختر سهیل بن عمرو، همسر دیگر امام حسن علیه السلام، صورت پذیرفته است (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۵۹). با این حال در برخی منابع غیرشیعی نظیر الامامة و السیاسة منسوب به ابن قتیبه (ج ۱، ص ۱۹۶) از بیماری و مرگ طبیعی ایشان سخن به میان آمده و حتی براساس گزارشی امام به بیماری سل از دنیا رفته است. (رجوع کنید به بلاذری، همانجا).

درباره دفن امام حسن (علیه السلام) نیز اقوال مختلفی وجود دارد. بنابه روایت شیخ طوسی (۱۴۱۴، ص ۱۶۰)، امام حسن (علیه السلام) به برادرش وصیت کرده بود او را در کنار مدفن پیامبراکرم به خاک بسپارند، اما اگر کسانی مانع این اقدام شدند هرگز پافشاری نکنند، مبادا که خونی ریخته شود. در نقلی دیگر، امام حسن وصیت کرده بود جسدش را، پس از غسل و کفن، برای تجدید عهد نزد قبر رسول خدا ببرند و سپس در کنار مادربزرگش، فاطمه بنت اسد، دفن کنند (مفید، ۱۴۱۴الف، ج ۲، ص ۱۷). در این اوضاع و احوال، نزدیک بود مراسم دفن امام حسن به نزاع بزرگی بین بنی هاشم و طرفداران امام علیه السلام از یک سو و امویان از سوی دیگر منجر گردد. هنگام آوردن جنازه آن حضرت برای زیارت قبر رسول خدا، مروان که تا آن لحظه گزارش‌های مدینه را برای معاویه می فرستاد، به همراه هزار تن از یارانش با سلاح در مراسم حاضر و مانع این عمل شد (ابن سعد، ج ۶، ص ۳۹۶ـ۳۹۷؛ بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۰). به روایت ابوالفرج اصفهانی (همانجا)، عایشه ــ با آنکه با مروان و امویان اختلاف و دشمنی داشت ــ در این کار همدست آنان شد؛ ولی بنابه نقلی دیگر، عایشه وقتی اوضاع را چنین دید، برای آنکه کار به جای خطرناکی نرسد، مانع دفن جنازه امام حسن علیه السلام در کنار قبر رسول خدا شد. (بلاذری، ۱۳۹۷، ج ۳، ص ۶۱). بدین گونه امام حسین (علیه السلام) جنازه برادر خود را در قبرستان بقیع دفن کرد. (رجوع کنید به همان، ج۳، ص۶۶؛ درباره این قبرستان و مدفن امام رجوع کنید به بقیع الغرقد*). در میان شیعیان، زیارت قبر امام حسن مستحب شمرده شده و زیارت نامه خاصی از طریق ائمه (علیهم السلام)در این باب روایت شده است. (رجوع کنید به ابن قولویه، ص ۱۱۸ـ۱۲۰؛ ابن برّاج، ج ۱، ص ۲۷۹ـ۲۸۰؛ موسوعةُ زیارات المعصومین، ج ۱، ص ۳۰۱ـ۳۱۷).
== پانویس ==
{{پانویس|۳|اندازه=ریز}}

== منابع ==