کتاب‌شناسی خیام - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: + رده:میراث بر پایه فرد (هات‌کت)

2024-07-21T10:09:03Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۹
خط ۲۲۵:		خط ۲۲۵:
	[[رده:کتاب‌شناسی‌ها بر پایه نویسنده\|خیام]]		[[رده:کتاب‌شناسی‌ها بر پایه نویسنده\|خیام]]
	[[رده:کتاب‌های خیام]]		[[رده:کتاب‌های خیام]]
			[[رده:میراث بر پایه فرد]]

Shahroudi: /* منابع */

2023-10-03T06:01:17Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۶:۰۱
خط ۲۱۹:		خط ۲۱۹:

	{{خیام}}		{{خیام}}
			{{درجه‌بندی\|نیازمند پیوند=خیر\|نیازمند رده=خیر\|نیازمند جعبه اطلاعات=بله\|نیازمند تصویر=بله\|نیازمند استانداردسازی=خیر\|نیازمند ویراستاری=خیر\|مقابله نشده با دانشنامه‌ها=تاحدودی\|تاریخ خوبیدگی=\|تاریخ برگزیدگی=\|توضیحات=}}

	[[رده:خیام]]		[[رده:خیام]]

Shahroudi: /* پانویس */

2023-10-03T05:36:39Z

پانویس

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۵:۳۶
خط ۱۹۵:		خط ۱۹۵:

	== پانویس ==		== پانویس ==
			=== یادداشت‌ها ===
			{{پانویس\|گروه=یادداشت\|اندازه=کوچک\|۲}}

	=== ارجاعات ===		=== ارجاعات ===
	{{پانویس}}		{{پانویس\|۳\|اندازه=ریز}}

	=== منابع ===		=== منابع ===
			* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۲=غنی‌زاده\|نام۲=پیام\|عنوان=اندیشه‌های فلسفی خیام\|ژورنال=اطلاعات سیاسی - اقتصادی\|مکان=تهران\|شماره=۳۰۲\|تاریخ=۱۳۹۴\|صفحه=۱۵۰–۱۶۳\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122154/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=علی‌اکبر\|نام خانوادگی۱=امینی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=گنجینه مفاخر: «خیام» و آثار او\|ژورنال=کیهان فرهنگی\|مکان=تهران\|شماره=۲۹۲ تا ۲۹۳\|تاریخ=۱۳۹۰\|صفحه=۶۰–۶۴\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/858750/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=عبدالحسین\|نام خانوادگی۱=توکلی طرقی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=نقد و بررسی کتاب: کارنامه تحلیلی خیام پژوهی در ایران\|ژورنال=کتاب ماه\|مکان=تهران\|شماره=۱۵۹\|تاریخ=۱۳۸۹\|صفحه=۶۶–۷۰\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/691629/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=نیلوفر\|نام خانوادگی۱=توکلی}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=دهخدا\|نام=علی‌اکبر\|عنوان=لغت‌نامه\|سال=۱۳۷۳\|مکان=تهران\|ناشر=روزنه\|پیوند نویسنده=علی‌اکبر دهخدا\|پیوند=https://noorlib.ir/book/view/20629\|کوشش=جعفر شهیدی و محمد معین}}
			* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی=محسنی‌نیا\|نام=ناصر\|عنوان=خیام‌پژوهی با تکیه بر جهان معاصر عرب\|پیوند=http://magiran.com/p817791\|ژورنال=متن‌شناسی ادب فارسی\|شماره=۳\|ناشر=[[مگ‌ایران]]\|سال=۱۳۸۹\|تاریخ=پاییز ۱۳۸۹\|صفحه=۱–۲۰\|issn=2008-5486\|تاریخ بازبینی=۲۷ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = قربانی \| نام = ابوالقاسم \| پیوند نویسنده = ابوالقاسم قربانی \| عنوان = زندگی‌نامهٔ ریاضیدانان دورهٔ اسلامی از سدهٔ سوم تا سدهٔ یازدهم هجری \| سال = ۱۳۷۵ \| ناشر = [[مرکز نشر دانشگاهی]] \| مکان = تهران \| شابک = 964-01-0817-0}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = خیام \| نام = عمر بن ابراهیم \| ویراستار = بهاءالدین خرمشاهی \| دیگران = با تصحیح، مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی \| عنوان = رباعیات خیام \| سال = ۱۳۷۸ \| ناشر = ناهید \| مکان = تهران \| شابک = 964-6205-00-3}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسام‌پور \| نام = سعید\| نام خانوادگی۲ = حسنلی \| نام۲ = کاووس \| عنوان =رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\| پیوند=http://magiran.com/p704545 \| ژورنال = کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی\| شماره =۱۸ \| ناشر =[[مگ‌ایران]] \|سال=۱۳۸۸\| تاریخ = بهار و تابستان ۱۳۸۸ \|صفحه= ۱۸۳–۲۰۰ \| issn = 1735-9589\|تاریخ بازبینی=۲۹ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسن‌لی \| نام = کاووس\| نام خانوادگی۲ = حسام‌پور \| نام۲ = سعید \| عنوان =کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم\| پیوند=http://magiran.com/p726562 \| ژورنال = پژوهش زبان و ادبیات فارسی\| شماره =۱۴ \| ناشر =[[مگ‌ایران]] \|سال=۱۳۸۸\| تاریخ = پاییز ۱۳۸۸ \|صفحه= ۹۹–۱۲۶ \| issn = 1735-1030\|تاریخ بازبینی=۲۹ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=نقد و معرفی: شرح حال ریاضیدانان ایران و جهان\|ژورنال=کتاب ماه علوم و فنون\|مکان=تهران\|شماره=۴۶\|تاریخ=۱۳۸۰\|صفحه=۲۴–۲۸\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/100211/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=فاطمه\|نام خانوادگی۱=خدایی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=کارنامه خیام پژوهی در سال ۱۳۷۷\|ژورنال=نشر دانش\|مکان=تهران\|شماره=۹۲\|تاریخ=۱۳۷۸\|صفحه=۳۳–۴۱\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/47302/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=علی\|نام خانوادگی۱=میرافضلی}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=میرافضلی\|نام=علی\|مدخل=خیام\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=قاسملو\|نام=فرید\|مدخل=خیام: نجوم\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=باقری\|نام=محمد\|مدخل=خیام: ریاضیات\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=Mousavian\|مکان=\|ناشر=plato.stanford.edu\|سال=2023\|دانشنامه=The Stanford Encyclopedia of Philosophy\|نام=Seyed N\|مدخل=Umar Khayyam\|پیوند مدخل=https://plato.stanford.edu/entries/umar-khayyam/\|زبان=en\|نام۲=Suzanne\|نام۳=Mehdi\|نام۴=Glen Van\|نام خانوادگی۲=Sumner\|نام خانوادگی۳=Aminrazavi\|نام خانوادگی۴=Brummelen}}

	{{خیام}}		{{خیام}}

Shahroudi: + رده:کتاب‌های خیام (هات‌کت)

2023-08-29T03:26:48Z

+ رده:کتاب‌های خیام (هات‌کت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۲۶
خط ۲۰۶:		خط ۲۰۶:
	[[رده:کتاب‌شناسی نویسندگان اهل ایران\|خیام]]		[[رده:کتاب‌شناسی نویسندگان اهل ایران\|خیام]]
	[[رده:کتاب‌شناسی‌ها بر پایه نویسنده\|خیام]]		[[رده:کتاب‌شناسی‌ها بر پایه نویسنده\|خیام]]
			[[رده:کتاب‌های خیام]]

Shahroudi در ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۴

2023-08-29T03:14:42Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۳:۱۴
خط ۱۹۷:		خط ۱۹۷:

	=== ارجاعات ===		=== ارجاعات ===
			{{پانویس}}

			=== منابع ===

			{{خیام}}

			[[رده:خیام]]
			[[رده:کتاب‌شناسی نویسندگان اهل ایران\|خیام]]
			[[رده:کتاب‌شناسی‌ها بر پایه نویسنده\|خیام]]

Shahroudi: صفحه‌ای تازه حاوی «{{خیام (نوار کناری)}}خیام آثار علمی و ادبی بسیاری تألیف کرده است که با گفته بیهقی در خصوص بخل او در تألیف، سازگاری ندارد. از خیام در موضوعات متنوعی از جمله ریاضیات، جبر، هندسه، فیزیک، موسیقی و فلسفه آثاری نقل شده است. آثار خیام بارها به صورت جد...» ایجاد کرد

2023-08-29T03:13:20Z

صفحه‌ای تازه حاوی «{{خیام (نوار کناری)}}خیام آثار علمی و ادبی بسیاری تألیف کرده است که با گفته بیهقی در خصوص بخل او در تألیف، سازگاری ندارد. از خیام در موضوعات متنوعی از جمله ریاضیات، جبر، هندسه، فیزیک، موسیقی و فلسفه آثاری نقل شده است. آثار خیام بارها به صورت جد...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

{{خیام (نوار کناری)}}[[خیام]] آثار علمی و ادبی بسیاری تألیف کرده است که با گفته بیهقی در خصوص بخل او در تألیف، سازگاری ندارد. از خیام در موضوعات متنوعی از جمله ریاضیات، جبر، هندسه، فیزیک، موسیقی و فلسفه آثاری نقل شده است. آثار خیام بارها به صورت جدا از هم و گاهی به صورت تجمیعی، چاپ شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref> از مجموعه‌های تجمیعی چاپ شده در خصوص آثار خیام می‌توان به ''دانشنامه خیامی'' اشاره کرد که ۱۳ رساله منسوب به خیام را در خود جای داده است. این اثر را رحیم رضازاده ملک تألیف کرده است. پیش از او نیز آثاری اینچنینی با نام‌های ''آثار پارسی عمر خیام'' اثر محمد عباسی، ''احوال و آثار خیام'' اثر سلیمان ندوی، ''رسائل خیام'' اثر مهرداد اوستا و ''خیامی‌نامه'' اثر جلال همایی اشاره کرد.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۸|ک=نشر دانش|ف=کارنامه خیام پژوهی در سال ۱۳۷۷|ص=۳۹}}</ref>

== محتوا و مضامین آثار ==

=== در نجوم ===
بیشتری مطالب در حوزه نجوم از خیام در کتاب ''نوروزنامه'' است که در انتساب این اثر به خیام، تردید وجود دارد. غیر از این اثر، کتاب ''زیج ملکشاهی'' نیز به وی منسوب است که مهم‌ترین و تنها اثر منسوب به خیام در زمینه نجوم است. در انتساب این کتاب به خیام، تردید وجود دارد و احتمال می‌رود که منجمی این اثر را برای اعتبار بخشی به خیام نسبت داده باشد.<ref>{{پک|1=قاسملو|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام: نجوم}}</ref>

=== در ادبیات و شعر ===
قدیمی‌ترین کتابی که در آن از خیام شاعر، یاد کرده، ''[[خریدة القصر]]'' از [[عمادالدین اصفهانی]] است. این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ ه‍.ق یعنی نزدیک به ۵۰ سال پس از مرگ خیام نوشته شده است و در آن چهار بیت عربی منسوب به خیام گزارش شده است. [[فخر رازی]] نیز در رساله‌ای در تفسیر قرآن، یک رباعی فارسی از خیام گزارش کرده و به خیام نسبت داده است. به‌طور کلی در آثار منتشر شده تا قرن هشتم ه‍. ق، تنها ۱۲۰ رباعی یافت می‌شود که به خیام نسبت داده‌اند. از اوایل قرن نهم به بعد (۳۰۰ سال پس از درگذشت خیام)، آثار متعددی به عنوان دیوان‌های منسوب به خیام نوشته شدند.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>

== فهرست آثار منسوب به خیام ==
{| class="wikitable"
|+فهرست آثار عمر خیام نیشابوری
!موضوع
!ردیف
!نام اثر
!تاریخ تألیف
!توضیحات
!منبع
|-
| rowspan="8" |ریاضیات و هندسه
|۱
|''رسالة فی شرح ما اَشْکَل من مُصادَرات کتاب اقلیدس''
|جمادی‌الاول ۴۷۰
|کتابی است به زبان عربی که توسط جلال‌الدین همایی در کتاب خیامی‌نامه به فارسی ترجمه و منتشر کرده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۲
|''رسالة فی قسمة ربع الدائرة''
|
|این اثر به زبان عربی است که ترجمه ای فارسی از آن نیز منتشر شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۸|ک=نشر دانش|ف=کارنامه خیام پژوهی در سال ۱۳۷۷|ص=۴۰}}</ref>
|<ref>{{پک|1=باقری|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام: ریاضیات}}</ref>
|-
|۳
|''رسالهٔ مشکلات الحساب''
|
|از این اثر تنها صفحه اول آن باقی مانده است و خود او در کتاب جبر به این اثر اشاره کرده است.<ref>{{پک|1=Mousavian|2=Sumner|3=Aminrazavi|4=Brummelen|5=2023|ف=Umar Khayyam|ک=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|زبان=en}}</ref>
|<ref>{{پک|1=امینی|2=غنی‌زاده|3=۱۳۹۴|ک=اطلاعات سیاسی - اقتصادی|ف=اندیشه‌های فلسفی خیام|ص=۱۵۰}}</ref>
|-
|۴
|''رساله حل مسئله جبری یا مقطوع مخروطی''
|
|
|<ref>{{پک|1=توکلی|2=۱۳۸۹|ک=کتاب ماه|ف=کارنامه تحلیلی خیام‌پژوهی در ایران|ص=۶۶–۶۷}}</ref>
|-
|۵
|''رساله‌ای در صحت طرق هندسی برای استخراج جذر و کعب''
|
|
|<ref>{{پک|1=توکلی|2=۱۳۸۹|ک=کتاب ماه|ف=کارنامه تحلیلی خیام‌پژوهی در ایران|ص=۶۶–۶۷}}</ref>
|-
|۶
|''میزان الحکم و القسطاس''
|
|
|<ref>{{پک|1=امینی|2=غنی‌زاده|3=۱۳۹۴|ک=اطلاعات سیاسی - اقتصادی|ف=اندیشه‌های فلسفی خیام|ص=۱۵۰}}</ref>
|-
|۷
|''القول علی اجناس الذی بالاربعة''
|پیش از ۴۷۰
|از این اثر با نام ''شرح المشکل من کتاب الموسیقی'' نیز یاد شده است.<ref>{{پک|1=Mousavian|2=Sumner|3=Aminrazavi|4=Brummelen|5=2023|ف=Umar Khayyam|ک=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|زبان=en}}</ref><ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref> در این اثر، تلفیقی بین ریاضی در موسیقی شکل گرفته است.<ref>{{پک|1=امینی|2=غنی‌زاده|3=۱۳۹۴|ک=اطلاعات سیاسی - اقتصادی|ف=اندیشه‌های فلسفی خیام|ص=۱۵۰}}</ref> اثری از این کتاب باقی نمانده است.<ref>{{پک|1=باقری|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام: ریاضیات}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۸
|''رسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة''
|۴۷۳
|مهم‌ترین و مفصل‌ترین اثر خیام در ریاضیات است که به زبان عربی نوشته و به قاضی‌القضات ابوطاهر محمد هدیه شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
| rowspan="7" |فلسفه
|۹
|''رسالةٌ فِی الکَوْنِ و التکلیفِ''
|۴۷۳
|این کتاب در پاسخ به پرسشهای امام ابونصر محمدبن عبدالرحیم نَسَوی نوشته است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۱۰
|''رسالة ضرورة التضادّ فی العالم و الجبر و البقاء''
|
|این اثر، دنباله‌ای بر رساله فی الکون و التکلیف است که همچون آن اثر خطاب به ابونصر نسوی نوشته شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۱۱
|''رسالة فی الوجود''
|
|به نظر می‌رسد که این رساله، در ادامه دو رساله قبل بوده است و شامل دیدگاه‌های کلامی و فلسفی خیام بوده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۱۲
|''رسالة الضیاء العقلی فی موضوع العلم الکلّی''
|
|به عقیده برخی، این رساله، ادامه رساله فی الوجود است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۱۳
|''رساله در علم کلیات وجود''
|۵۰۰
|این اثر، تنها اثر فلسفی خیام به زبان فارسی است که به درخواست فخرالملک ابوالفتح مظفر، وزیر سلطان سنجر، نوشته است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
نام دیگر این اثر «سلسله الترتیب» است و تنها اثر فارسی باقی مانده از خیام است.<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>{{سرخط}}<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۳}}</ref>
|-
|۱۴
|''رساله در وقوع خیر و شر''
|
|
|<ref>{{پک|1=امینی|2=غنی‌زاده|3=۱۳۹۴|ک=اطلاعات سیاسی - اقتصادی|ف=اندیشه‌های فلسفی خیام|ص=۱۵۰}}</ref>
|-
|۱۵
|''رسالة جواباً لِثَلثِ مسائلَ''
|۴۹۲
|این اثر از آخرین آثار خیام است که در آن به بیماری خود نیز اشاره کرده است. این کتاب در پاسخ سؤالات جمال‌الدین عبدالجبار مشکوی نوشته شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
| rowspan="2" |فیزیک
|۱۶
|''رسالة فی الاحتیالِ لِمعرفة مقدارَیِ الذهَبِ و الفضّةِ فی جسمٍ مرکّبٍ منهما''
|
|این اثر به عربی است و با نام میزان الحکمه نیز شناخته می‌شود.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref> خیام در این اثر به کتاب شرح کتاب اقلیدس اشاره می‌کند.<ref>{{پک|1=Mousavian|2=Sumner|3=Aminrazavi|4=Brummelen|5=2023|ف=Umar Khayyam|ک=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|زبان=en}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۱۷
|''مختصر فی الطبیعیات''
|
|بیهقی از وی این اثر را گزارش کرده است. از این اثر نسخه خطی‌ای باقی نمانده است.<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|-
| rowspan="2" |نجوم
|۱۸
|''زیج ملکشاهی''
|
|از جمله آثار منسوب به خیام است که توسط حاجی‌خلیفه در کشف الظنون گزارش شده است. از این اثر هیچ نسخه‌ای باقی نمانده است.<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|<ref>{{پک|1=قاسملو|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام: نجوم}}</ref>
|-
|۱۹
|''نوروزنامه''
|
|این اثر، به زبان فارسی است که در آن به موضوع نوروز و آیین پادشاهان ایرانی پرداخته شده است. در صحت انتساب این کتاب به خیام، اختلاف است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref> این کتاب شامل مطالب فراوانی در نجوم، و مطالبی در تاریخ و فرهنگ برخی نکات پزشکی است.<ref>{{پک|1=قاسملو|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام: نجوم}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
| rowspan="2" |ادبیات
|۲۰
|''ترجمة خطبة الغرّاءِ ابن سینا''
|۴۷۲
|این اثر به زبان فارسی است و به درخواست جمعی از دوستان خیام در اصفهان نوشته شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref>
|-
|۲۱
|''رباعیات''
|
|این کتاب در مناطق مختلف ایران و هند به زبان فارسی و ترجمه آن به زبان‌های انگلیسی، روسی، آلمانی و دانمارکی منتشر شده است.<ref>{{پک|1=دهخدا|2=۱۳۷۳|ک=لغت‌نامه|ص=۸۹۴۰|ج=۶|ف=خیامی}}</ref>
|<ref>{{پک|1=توکلی|2=۱۳۸۹|ک=کتاب ماه|ف=کارنامه تحلیلی خیام‌پژوهی در ایران|ص=۶۶–۶۷}}</ref>
|-
|جغرافیا
|۲۲
|''رساله لوازم‌الامکنه''
|
|اثری است که صاحب کتاب تاریخ الفی آن را به خیام نسبت داده است. این اثر در موضوع هواشناسی و دلیل تغییر آب و هوا و اقلیم مناطق نوشته شده است. از این اثر نسخه‌ای خطی باقی نمانده است.<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|<ref>{{پک|1=توکلی طرقی|2=۱۳۹۰|ک=کیهان فرهنگی|ف=خیام و آثار او|ص=۶۲}}</ref>
|-
| rowspan="3" |سایر
|۲۳
|''رساله مشکلات ایجاب''
|
|
|<ref>{{پک|1=خدایی|2=۱۳۸۰|ک=کتاب ماه علوم و فنون|ف=شرح حال ریاضیدانان ایران و جهان|ص=۲۷}}</ref>
|-
|۲۴
|''عیون الحکمه''
|
|
|<ref>{{پک|1=خدایی|2=۱۳۸۰|ک=کتاب ماه علوم و فنون|ف=شرح حال ریاضیدانان ایران و جهان|ص=۲۷}}</ref>
|-
|۲۵
|''رساله معراجیه''
|
|
|<ref>{{پک|1=خدایی|2=۱۳۸۰|ک=کتاب ماه علوم و فنون|ف=شرح حال ریاضیدانان ایران و جهان|ص=۲۷}}</ref>
|}
==منبع شناسی==
===منابع دست اول===
در کتاب‌های کهنی که زندگی خیام و کارهای او را بیان کرده‌اند، اختلاف‌های بسیاری، به‌ویژه در تاریخ تولد و مرگ او وجود دارد. نخستین منبعی که به‌طور گسترده خیام را معرفی کرده است، ''چهار مقالهٔ'' [[نظامی عروضی]]، نوشته‌شده نزدیک ۵۵۰ قمری است.<ref>{{پک|محسنی‌نیا|۱۳۸۹|ک=خیام‌پژوهی با تکیه برجهان معاصر عرب|ص=۱–۲}}</ref> دومین زندگی‌نامهٔ خیام را [[ابوالحسن بیهقی|ابوالحسن علی بیهقی]]، در ۵۵۶ قمری،<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref><ref>{{پک|محسنی‌نیا|۱۳۸۹|ک=خیام‌پژوهی با تکیه برجهان معاصر عرب|ص=۱}}</ref> در کتاب ''تتمهٔ صوان الحکمه'' یا ''[[تاریخ الحکما]]'' نوشته است.<ref>{{پک|قربانی|۱۳۷۵|ک=زندگی‌نامهٔ ریاضیدانان دورهٔ اسلامی از سدهٔ سوم تا سدهٔ یازدهم هجری|ص=۳۲۵}}</ref><ref>{{پک|خیام|۱۳۷۸|ک=رباعیات خیام|ص=۲۷}}</ref> این اثر معتبرترین منبعی است که در خصوص زندگی خیام در دسترس است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref> نظامی عروضی و ابوالحسن بیهقی، هردو هم دوره خیام بوده و او را از نزدیک دیده‌اند.<ref>{{پک|خیام|۱۳۷۸|ک=رباعیات خیام|ص=۲۶}}</ref> [[بدیع‌الزمان فروزانفر]] رسالهٔ ''[[نحو القلوب]]'' [[عبدالکریم قشیری|قشیری]] (درگذشتهٔ ۴۶۵ قمری)، و رسالهٔ ''الزاجر للصغار'' زمخشری را کهن‌ترین بن مایه‌ها دربارهٔ خیام و زندگی او می‌داند.<ref>{{پک|محسنی‌نیا|۱۳۸۹|ک=خیام‌پژوهی با تکیه برجهان معاصر عرب|ص=۲}}</ref> دیگر متون کهنی که کم و بیش مطالبی دربارهٔ خیام و آثارش در آن‌ها یافت می‌شود عبارتند از:<ref>{{پک|محسنی‌نیا|۱۳۸۹|ک=خیام‌پژوهی با تکیه برجهان معاصر عرب|ص=۱ و ۱۸}}</ref><ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref><ref>{{پک|1=دهخدا|2=۱۳۷۳|ک=لغت‌نامه|ص=۸۹۳۹|ج=۶|ف=خیام}}</ref>
*''[[میزان الحکمه]]'' از [[خازنی|عبدالرحمان خازنی]] (۵۱۵ قمری)
*رسالهٔ ''[[الزاجر للصغار فی معارضة الکبار]]'' از [[محمود زمخشری|زمخشری]] (۵۱۶ق)
*''[[خریدة القصر]]'' از [[عمادالدین اصفهانی|عمادالدین کاتب اصفهانی]] (۵۷۱ق)
*''[[نزهة الروح]]'' از [[شهرزوری]] (۵۸۶ق)
*''[[مرصادالعباد]]''از [[نجم‌الدین رازی]] (۶۱۹ق)
*''[[تاریخ الحکما]]'' از [[قفطی]] (۶۲۶ق)
*''[[الکامل فی التاریخ]]'' از [[عزالدین بن اثیر|ابن اثیر]]
*''[[شذرات الذهب]]'' از [[ابن العماد حنبلی]]
*[[آثارالبلاد و اخبارالعباد|''آثار البلاد و اخبار العباد'']] از [[زکریای قزوینی|قزوینی]] (۶۷۴ق)
===پیشینهٔ خیام‌پژوهی===
سعید نفیسی<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref> و صادق هدایت نخستین کسانی در ایران دانسته شده‌اند که برای تشخیص رباعیات اصیل خیام دست به کاری پژوهشی زده‌اند.<ref>{{پک|حسام‌پور|حسنلی|۱۳۸۸|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی|ص=۱۸۵}}</ref> هدایت دو اثر دربارهٔ خیام منتشر کرده است: مقالهٔ «مقدمه‌ای بر رباعیات خیام» در سال ۱۳۰۳ خورشیدی و کتاب ''ترانه‌های خیام'' در سال ۱۳۱۳ خورشیدی. تاکنون نوشته‌های گوناگونی دربارهٔ این دو نوشته، و نقش هدایت در خیام‌شناسی پدید آمده است.<ref>{{پک|حسام‌پور|حسنلی|۱۳۸۸|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی|ص=۱۸۶}}</ref> در سال ۱۳۲۱ شمسی [[محمدعلی فروغی]] و [[قاسم غنی]] کتاب ''رباعیات حکیم خیام نیشابوری'' را منتشر کردند که شامل پیش گفتاری نسبتاً طولانی است و در آن ۱۸۷ رباعی از میان رباعیات منسوب به خیام، اصیل تشخیص داده شده است.<ref>{{پک|حسام‌پور|حسنلی|۱۳۸۸|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی|ص=۱۸۸}}</ref> در این کتاب، دیدگاه کسانی که رباعیات خیام را دلیل کفر او دانسته‌اند نقد شده و بر دین‌داری و حیرت او در کار جهان و معمای هستی تأکید شده است.<ref>{{پک|1=میرافضلی|2=۱۳۷۵|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=خیام}}</ref><ref>{{پک|حسام‌پور|حسنلی|۱۳۸۸|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی|ص=۱۸۹}}</ref> این رویکردهای فروغی و غنی در میان خیام‌پژوهان ایرانی جایگاه ویژه‌ای یافت و پژوهشگرانی چون [[اسماعیل یکانی]] در ''عمر خیام نادرهٔ ایام'' (۱۳۴۲ خورشیدی)، [[علی دشتی]] در ''دمی با خیام'' (۱۳۴۴ خورشیدی)، [[محمدمهدی فولادوند]] در ''خیام‌شناسی'' (۱۳۴۷ خورشیدی)،<ref>{{پک|حسن‌لی|حسام‌پور|۱۳۸۸|ک=کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم|ص=۱۲۱}}</ref> جعفر آقایان چاووشی در ''سیری در افکار علمی و فلسفی حکیم عمر خیام نیشابوری'' (۱۳۵۸ خورشیدی)،<ref>{{پک|حسن‌لی|حسام‌پور|۱۳۸۸|ک=کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم|ص=۱۲۲}}</ref> علیرضا ذکاوتی قراگزلو در ''عمر خیام نیشابوری حکیم و شاعر'' (۱۳۷۷ خورشیدی) خیام را با همان رویکرد معرفی کرده‌اند.<ref>{{پک|حسام‌پور|حسنلی|۱۳۸۸|ک=رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی|ص=۱۸۹}}</ref>

برپایهٔ پژوهش حسن‌لی و حسام‌پور، از سال ۱۳۰۰ خورشیدی تا پایان سال ۱۳۸۰ خورشیدی ۴۲۵ مقاله دربارهٔ خیام در ایران منتشر شده است.<ref>{{پک|حسن‌لی|حسام‌پور|۱۳۸۸|ک=کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم|ص=۱۰۱}}</ref> از این شمار، بیشترین مقاله‌ها دربارهٔ «زندگی، شخصیت و شعر خیام» بوده است (۱۶۶ مقاله) و به موضوع‌هایی مانند «زیبایی‌شناسی شعر» (۱ مقاله)، «نسخه‌شناسی» (۸ مقاله)، و «بررسی آثار کلامی و فلسفی خیام» (۱۸ مقاله) کم‌تر پرداخته شده است. در همان بازهٔ زمانی ۷۰ کتاب ''در پیوند با خیام'' در [[ایران]] منتشر شده بوده است.<ref>{{پک|حسن‌لی|حسام‌پور|۱۳۸۸|ک=کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم|ص=۱۱۹}}</ref>

== پانویس ==

=== ارجاعات ===

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اکتبر ۲۰۲۳، ساعت ۰۵:۳۶
خط ۱۹۵:		خط ۱۹۵:

	== پانویس ==		== پانویس ==
			=== یادداشت‌ها ===
			{{پانویس\|گروه=یادداشت\|اندازه=کوچک\|۲}}

	=== ارجاعات ===		=== ارجاعات ===
	{{پانویس}}		{{پانویس\|۳\|اندازه=ریز}}

	=== منابع ===		=== منابع ===
			* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی۲=غنی‌زاده\|نام۲=پیام\|عنوان=اندیشه‌های فلسفی خیام\|ژورنال=اطلاعات سیاسی - اقتصادی\|مکان=تهران\|شماره=۳۰۲\|تاریخ=۱۳۹۴\|صفحه=۱۵۰–۱۶۳\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122154/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=علی‌اکبر\|نام خانوادگی۱=امینی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=گنجینه مفاخر: «خیام» و آثار او\|ژورنال=کیهان فرهنگی\|مکان=تهران\|شماره=۲۹۲ تا ۲۹۳\|تاریخ=۱۳۹۰\|صفحه=۶۰–۶۴\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/858750/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=عبدالحسین\|نام خانوادگی۱=توکلی طرقی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=نقد و بررسی کتاب: کارنامه تحلیلی خیام پژوهی در ایران\|ژورنال=کتاب ماه\|مکان=تهران\|شماره=۱۵۹\|تاریخ=۱۳۸۹\|صفحه=۶۶–۷۰\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/691629/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=نیلوفر\|نام خانوادگی۱=توکلی}}
			* {{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=دهخدا\|نام=علی‌اکبر\|عنوان=لغت‌نامه\|سال=۱۳۷۳\|مکان=تهران\|ناشر=روزنه\|پیوند نویسنده=علی‌اکبر دهخدا\|پیوند=https://noorlib.ir/book/view/20629\|کوشش=جعفر شهیدی و محمد معین}}
			* {{یادکرد ژورنال\|نام خانوادگی=محسنی‌نیا\|نام=ناصر\|عنوان=خیام‌پژوهی با تکیه بر جهان معاصر عرب\|پیوند=http://magiran.com/p817791\|ژورنال=متن‌شناسی ادب فارسی\|شماره=۳\|ناشر=[[مگ‌ایران]]\|سال=۱۳۸۹\|تاریخ=پاییز ۱۳۸۹\|صفحه=۱–۲۰\|issn=2008-5486\|تاریخ بازبینی=۲۷ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = قربانی \| نام = ابوالقاسم \| پیوند نویسنده = ابوالقاسم قربانی \| عنوان = زندگی‌نامهٔ ریاضیدانان دورهٔ اسلامی از سدهٔ سوم تا سدهٔ یازدهم هجری \| سال = ۱۳۷۵ \| ناشر = [[مرکز نشر دانشگاهی]] \| مکان = تهران \| شابک = 964-01-0817-0}}
			* {{یادکرد کتاب \| نام خانوادگی = خیام \| نام = عمر بن ابراهیم \| ویراستار = بهاءالدین خرمشاهی \| دیگران = با تصحیح، مقدمه و حواشی محمدعلی فروغی و قاسم غنی \| عنوان = رباعیات خیام \| سال = ۱۳۷۸ \| ناشر = ناهید \| مکان = تهران \| شابک = 964-6205-00-3}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسام‌پور \| نام = سعید\| نام خانوادگی۲ = حسنلی \| نام۲ = کاووس \| عنوان =رویکردهای پنج‌گانه در خیام‌شناسی\| پیوند=http://magiran.com/p704545 \| ژورنال = کاوش‌نامه زبان و ادبیات فارسی\| شماره =۱۸ \| ناشر =[[مگ‌ایران]] \|سال=۱۳۸۸\| تاریخ = بهار و تابستان ۱۳۸۸ \|صفحه= ۱۸۳–۲۰۰ \| issn = 1735-9589\|تاریخ بازبینی=۲۹ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد ژورنال \| نام خانوادگی = حسن‌لی \| نام = کاووس\| نام خانوادگی۲ = حسام‌پور \| نام۲ = سعید \| عنوان =کارنامهٔ خیام‌پژوهی در سدهٔ چهاردهم\| پیوند=http://magiran.com/p726562 \| ژورنال = پژوهش زبان و ادبیات فارسی\| شماره =۱۴ \| ناشر =[[مگ‌ایران]] \|سال=۱۳۸۸\| تاریخ = پاییز ۱۳۸۸ \|صفحه= ۹۹–۱۲۶ \| issn = 1735-1030\|تاریخ بازبینی=۲۹ آوریل ۲۰۱۶}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=نقد و معرفی: شرح حال ریاضیدانان ایران و جهان\|ژورنال=کتاب ماه علوم و فنون\|مکان=تهران\|شماره=۴۶\|تاریخ=۱۳۸۰\|صفحه=۲۴–۲۸\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/100211/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=فاطمه\|نام خانوادگی۱=خدایی}}
			* {{یادکرد ژورنال\|عنوان=کارنامه خیام پژوهی در سال ۱۳۷۷\|ژورنال=نشر دانش\|مکان=تهران\|شماره=۹۲\|تاریخ=۱۳۷۸\|صفحه=۳۳–۴۱\|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/47302/\|دسترسی پیوند=آبونمان\|توسط=[[نورمگز]]\|نام۱=علی\|نام خانوادگی۱=میرافضلی}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=میرافضلی\|نام=علی\|مدخل=خیام\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=قاسملو\|نام=فرید\|مدخل=خیام: نجوم\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=باقری\|نام=محمد\|مدخل=خیام: ریاضیات\|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام\|سال=۱۳۷۵\|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]\|مکان=تهران\|کوشش=حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد\|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details?id=8935}}
			* {{یادکرد دانشنامه\|نام خانوادگی=Mousavian\|مکان=\|ناشر=plato.stanford.edu\|سال=2023\|دانشنامه=The Stanford Encyclopedia of Philosophy\|نام=Seyed N\|مدخل=Umar Khayyam\|پیوند مدخل=https://plato.stanford.edu/entries/umar-khayyam/\|زبان=en\|نام۲=Suzanne\|نام۳=Mehdi\|نام۴=Glen Van\|نام خانوادگی۲=Sumner\|نام خانوادگی۳=Aminrazavi\|نام خانوادگی۴=Brummelen}}

	{{خیام}}		{{خیام}}