Shahroudi: ابرابزار

2024-08-15T01:29:54Z

ابرابزار

صفحهٔ تازه

'''کتیبه‌های حرم رضوی'''، نوشته‌هایی است، شامل آیه، حدیث و شعر، که با خط زیبا، دور تا دور دیوار [[آستان قدس رضوی]]، [[گنبد]]، [[گلدسته]]‌ها و بر سردر و روی دیوارها نقش می‌شود.

== واژه‌شناسی ==
کتیبه، واژه‌ای عربی بوده و در برخی از واژه‌نامه‌های عربی به ارتش<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= |وبگاه=|نشانی=https://vajehyab.com/?q=کتیبه|عنوان=معنای کتیبه در واژه یاب}}</ref> و گروهی از ارتش که گردآمده باشند (گردان)<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= |وبگاه=|نشانی=https://www.ghbook.ir/index.php?name=المصباح%20المنير%20في%20غريب%20الشرح%20الكبير%20للرافعي&option=com_dbook&task=readonline&book_id=8170&page=525&chkhashk=FE87744365&Itemid=218&lang=fa&tmpl=component|عنوان=مطالعه کتاب المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی}}</ref> معنا شده است. اصل این واژه، «ک، ت، ب» به معنای گردآمدنِ چیزی با چیزی بوده و «کتاب» و «کتابت» نیز از همین اصل گرفته شده است.<ref>معجم مقاییس اللغه، ج‏5، ص158.</ref>

کتیبه در برخی از واژه‌نامه‌های فارسی به آنچه با خط نسخ، نستعلیق، طغرا یا کوفی دور تا دور دیوار مسجد، مقبره و مکان‌های مقدس، یا سردر دروازه امیران و بزرگان نوشته یا نقش شده باشد، معنا شده است.<ref>لغت‌نامه دهخدا، ذیل واژه کتیبه، به نقل از ناظم الاطباء.</ref> برخی آنچه روی تخت، کرسی، در، حاشیه سفره، بیرق، جامه و زین‌پوش نوشته می‌شود را به معانی آن افزوده‌اند.<ref>لغت نامه هخدا، ذیل واژه کتیبه.</ref> برخی نیز آن را سنگ‌نبشته دانسته‌اند.<ref>فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه کتیبه.</ref>

== کتیبه نگاری پس از اسلام ==
در دوران اسلامی علاوه بر کارکردهای گذشته کارکرد دینی و اعتقادی کتیبه‌ها به شدت تقویت شد، به طوری که به یکی از مهم‌ترین عناصر تزیین در هنر و [[معماری اسلامی]] تبدیل شد. به علاوه در دوران اسلامی به سبب اکراه در به کار بردن تصاویر جانوری و انسانی در تزیین بناهای دینی و مذهبی، زمینه کاربرد کتیبه بیش از پیش گسترش یافت. به طوری که به مرور کتیبه در فرهنگ اسلامی همان کارکردی را یافت که شمایل در هنر مسیحی ایفا می‌کرد. از دیگر زمینه‌های گسترش کتیبه در فرهنگ اسلامی احادیثی است که نظر کردن در متن قرآن را ارج می‌نهند. مطابق با احادیث نظر کردن در متن قرآن حتی برای کسانی که سواد خواندن و نوشتن ندارند ثواب اخروی در پی دارد به همین سبب شاید یکی از انگیزه‌های مسلمانان در آراستن هربنا اعم از دینی و غیردینی در معرض تماشا قراردادن متن قرآن بوده است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://news.razavi.ir/fa/173392/کتیبه‌های-حرم-مطهر-رضوی؛-شاخص‌ترین-نمونه-هنر-کتیبه-نگاری-ایرانی-اسلامی|عنوان=کتیبه‌های حرم مطهر رضوی؛ شاخص‌ترین نمونه هنر کتیبه نگاری ایرانی- اسلامی|بازبینی=۲۲ اوت ۲۰۲۲|archive-date=۱۲ اوت ۲۰۲۰|archive-url=https://web.archive.org/web/20200812184651/https://news.razavi.ir/fa/173392/%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%85%D8%B7%D9%87%D8%B1-%D8%B1%D8%B6%D9%88%DB%8C%D8%9B-%D8%B4%D8%A7%D8%AE%D8%B5%E2%80%8C%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%86%D9%85%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%87%D9%86%D8%B1-%DA%A9%D8%AA%DB%8C%D8%A8%D9%87-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|url-status=dead}}</ref>

== کتیبه در مکان‌های مقدس ==
کتیبه، در مکان‌های مقدس، به نوشته‌هایی گفته می‌شود که با خط زیبا، شامل آیات، احادیث و اشعار، در [[صحن]]‌ها، [[رواق]]‌ها، دور [[گنبد]] و [[گلدسته]]‌ها، بر سر در و روی دیوارها نقش می‌شود. تابلوهای نفیس خطی نیز، در ابعاد مختلف، کتیبه نام دارد. کتیبه‌های خطّی «علیرضا عباسی» مشهور است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= |وبگاه=|نشانی=https://www.razavi.ir/fa/312577/گذری-بر-تاریخ-و-مضمون-کتیبه‌های-حرم-مطهر-رضوی-آستان-هنر|عنوان=گذری بر تاریخ و مضمون کتیبه‌های حرم مطهر رضوی}}</ref>

برخی، احاطه شدن ورودی‌ها و طاق‌های مکان‌های مقدس با کتیبه را، نشانه‌ای از آمیختگی زندگی مسلمانان با [[قرآن]] و لزوم تمسّک به آن در همه حرکات دانسته‌اند.<ref>حرم در واژه‌ها، ص۳۹.</ref>در حرم مطهر رضوی، ۱۳۵ کتیبه با احادیث مختلفی از معصومین نقش خورده و مضمون اغلب‌شان ارشاد و نصیحت و پند و اندرز است. این احادیث از سقف تا طاقی‌ها را گرفته، برای همه کس قابل قرائت و استفاده نیست و در حال حاضر جنبه تزئینی و تشریفاتی دارند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= |وبگاه=|نشانی=https://www.virascience.com/thesis/30452/|عنوان=بررسی کتیبه‌های مجموعه آستان قدس رضوی}}</ref>

=انواع کتیبه‌های [[آستان قدس رضوی]]=
=== کتیبه گنبد ===
در سدهٔ ششم ه‍.ق [[ازاره|ازارهٔ]] گنبدخانهٔ حرم با کاشی‌های ممتاز زرین‌فام که به [[کاشی سنجری]] معروف است مزین شد که این کاشی‌ها تاکنون در حرم موجودند.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۳۱–۳۲}}</ref> تاریخ دقیق ساخت‌اش روشن نیست؛ با این‌حال برخی آن را مربوط به سال ۵۱۲ یا ۵۵۷ ه‍.ق دانسته‌اند.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref>
در زیر کتیبهٔ دور گنبد، دو جمله از سازندگان گنبد آمده است که نشان می‌دهد کمال‌الدین یزدی کاشی‌کار گنبد و [[علیرضا عباسی]] خطاط کتیبهٔ دور گنبد بوده‌اند. در سال ۹۹۷ ه‍.ق در زمان فتنهٔ ازبک‌ها، [[عبدالمؤمن شیبانی|عبدالمؤمن خان]] ضمن تاراج آستان قدس، طلای گنبد و گلدستهٔ آن را به‌غارت برد. پس از این حادثه، [[شاه عباس یکم|شاه عباس صفوی]] در سال ۱۰۱۰ ه‍.ق پیاده از اصفهان به مشهد سفر کرد<ref name=":6"/> و دستور طلاکاری دوبارهٔ گنبد را صادر کرد. در سال ۱۰۸۴ ه‍.ق زلزلهٔ شدیدی رخ داد که باعث ایجاد ترک در قسمت خارجی گنبد شد و تعدادی از خشت‌های طلای آن ریخت. پس از آن به فرمان [[شاه سلیمان|شاه سلیمان صفوی]] گنبد تعمیر و دوباره طلاکاری شد. جریان این طلاکاری در چهار ترنج دور گنبد توسط [[محمدرضا امامی]] خوشنویس آن زمان نوشته شده است.<ref name=":6">{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۷۴–۷۵}}</ref> تاریخ این کتیبه ۱۰۸۶ ه‍.ق را نشان می‌دهد.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref> در سال ۱۳۳۰ ه‍.ق گنبد توسط روس‌ها به توپ بسته شد که اکنون هم از درون گنبد جای اصابت گلوله‌ها قابل رویت است؛ پس از آن نیرالدوله والی خراسان به تعمیر این خرابی‌ها پرداخت. در سال ۱۳۵۹ آخرین طلاکاری گنبد به پایان رسید.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۷۴–۷۶}}</ref> در میانهٔ کتیبهٔ دورادور گنبد، بر لوحه‌ای، سال طلاکاری و تعمیر گنبد سال ۱۴۰۰ ه‍.ق گزارش شده است.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref>
{{جعبه نقل قول
|عنوان= متن کتیبهٔ گنبد حرم علی بن موسی رضا
|نقل‌قول= <div align="justify" dir="rtl"><nowiki>من مَیامِنَ مِنَنِ الله سبحانُهَ الَّذی زیَّنَ السَّماءَ الدّنیا بزینةِ الکواکبِ و رصَّعِ هذهِ القُبابَ العُلی بدُررِ الثَّواقِب الدُراری أنِ استَسَعد السلطانَ الاَعدَلَ الاعَظمَ و الخاقانَ الاضخمَ الاَکرَمَ أشرَفَ ملوکِ الارض حَسَباً و نسبت و أکرمَهُم خلقاً و ادباً مروج مذَهب أجدادِهِ الائمةِ المعصومین مُحیی مراسم آبائِهِ الطیبینَ الطاهرین السلطانُ ابن السلطان شاه سلیمان الموسوی الصفوی بهادرخان بتذهیبِ هذهِ القبَّةِ العِدسیِّةِ الملَکوتیةِ و تزیینها و تَشرَّفَ بتجدیدها و تحسینِها اذ تطرَّق الانکسارُ و سَقَطَتِ بنیانُها الذَّهبیةِ الَّتی کانت تشرَّقَ کالشَّمس فی رابعة النَّهار بسبب حدوثِ الزّلزلةِ العظیمهِ فی هذه البَلدَةِ الکریمهِ الطیبهِ بسنَةِ أرَبعَ و ثمانینَ و ألفٍ و کان هذه التَّجدیدُ الجدیدُ بسنةِ ستَّ و ثمانینَ و ألفٍ. کَتَبَهُ محمدرضا امامی.</nowiki>
</div>
|منبع=<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۵|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=}}</ref>
|عرض= 320px
|شکل‌بندی عنوان= font-size:90%
|تراز= چپ
|تراز نقل‌قول=
|تراز منبع=
}}
در اوایل قرن هفتم ه‍.ق و در دوران [[محمد خوارزمشاه]]، بار دیگر ازاره‌های گنبدخانهٔ حرم با کاشی سنجری تزئین شد، و این کاشی‌ها نیز با تاریخ ۶۱۲ ه‍.ق در حرم موجودند.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=ایران زمین|نام خانوادگی=نغماچی کازرونی|نام=جمشید|ناشر=|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=۲۱۰}}</ref> این دو کتیبه{{کدام}} بر دیوار شمالی گنبدخانه به نام «صفهٔ شاه‌طهماسبی» جای دارند.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref> علاوه بر این در ضلع شمالی رواق دارالحفاظ، کتیبه‌ای با کاشی ممتاز مربوط به همین دوره وجود دارد. دو محراب از کاشی یکپارچه نیز — که در گذشته درون حرم نصب شده‌بودند و اکنون در موزه جای دارند — از کارهای هنری همین دوران است.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۳۳}}</ref> محراب جنوب‌غربی و درِ طلای جنوبی گنبدخانه نیز متعلق به ۶۱۲ ه‍.ق است.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref>
کتیبه‌های سال ۶۱۲ ه‍.ق که قبل از این حمله نصب شده بوده هنوز برجاست.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، ج۱، ص۱۰۳–۱۰۱.}}</ref> در نهایت، فرسودگی‌ها و احیاناً خرابی‌ها و خسارات واردشده به حرم در دورهٔ حکومت [[ایلخانیان]] بازسازی شد.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= ۱۴ دی ۱۳۹۲|وبگاه=خبرگزاری دانشجویان ایران|نشانی=https://www.isna.ir/news/92101406673/حرم-امام-رضا-ع-چگونه-ساخته-شد|عنوان=حرم علی بن موسی الرضا چگونه ساخته شد؟}}</ref> دو کتیبهٔ در ضلع شمالی گنبدخانه نیز، متعلق به سال‌های ۷۱۲ و ۷۶۰ ه‍.ق هستند.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref>
در سال ۱۰۸۴ ه‍.ق و در زمان [[شاه سلیمان صفوی|شاه سلیمان]]، در پی زمین‌لرزه‌ای، گنبد حرم آسیب دید و شماری از خشت‌های طلایی آن کنده شد. پس از این واقعه و به فرمان شاه، گنبد بازسازی گردید و کتیبه‌ای بر آن افزوده شد که این رخداد را حکایت می‌نماید. این کتیبه اکنون به صورت چهار [[ترنج (هنر)|ترنج]] در اطراف گنبد دیده می‌شود.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۳۴}}</ref><ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= ۶ مهر ۱۳۹۱|وبگاه=تبیان|نشانی=https://article.tebyan.net/222878/11-قرن-تاریخچه-از-حرم-امام-رضا-ع-|عنوان=۱۱ قرن تاریخچه از حرم علی بن موسی الرضا}}</ref>
تاریخ کتیبهٔ منظوم دور گنبدخانه نیز، در مصراع دوم بیتی آمده که سال ۱۲۸۷ را به‌دست می‌دهد.<ref>{{ب|نوشت کلک دبیر از برای تاریخش|که نصب شد گویی در حریم کعبه حجر}} ببینید: {{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref> دو در طلاکاری شده در سمت جنوبی و شرقی قرار دارد. در جنوبی تاریخ ۱۲۷۳ ه‍.ق را بر خود دارد، اما [[ماده تاریخ]] روی آن، تاریخ ۱۲۷۵ ه‍.ق را به‌دست می‌دهد. درِ شرقی نیز به‌تاریخ ۱۲۸۴ ه‍.ق است. رواق دارالحُفّاظ در سمت جنوب روضه قرار دارد که با سه درِ نقره‌ای با دیگر فضاها در ارتباط است. تاریخ درها ۱۲۷۹، ۱۲۸۹ و ۱۳۷۱ ه‍.ق است. ماده تاریخ کتیبه‌ای بر بالای ازارهٔ رواق تاریخ ۱۲۶۹ را به‌دست می‌دهد.<ref>{{پک|موسوی روضاتی|۱۳۸۹|ک=گنجنامه|ج=۱۳|ص=۷۶}}</ref>

=== کتیبه‌های زیر مناره ===
زیر مناره کتیبه‌ای به خط ثلث برجسته وجود دارد که صلوات بر پیامبر و معصومین بر آن به‌دست بهاءالدین محمد الخادم در سال ۱۱۴۲ ه‍.ق نوشته شده است. در کتیبهٔ گلدستهٔ بالای ایوان عباسی معروف به گلدستهٔ نادری نیز، صلوات بر امامان بر خشت‌های زراندود و به خط ثلث نوشته شده است.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۷۶–۷۸}}</ref>

=== کتیبه‌های سنگ مدفن ===
در اطراف اولین سنگ مدفن سه کتیبه به چشم می‌خورد. حاشیهٔ نخست سنگ این متن را بر خود دارد:<ref>{{یادکرد وب|عنوان=آنچه بر سنگ مضجع شریف علی بن موسی الرضا حک شده است|نشانی=http://www.iribnews.ir/fa/news/2755941|تاریخ=۱۳۹۹–۰۴-12|بازبینی=2022-06-16|کد زبان=fa|نام=|نام خانوادگی=خبرگزاری صدا و سیما}}{{پیوند مرده}}</ref>
{{color|purple|<blockquote>أللّهُمَّ صَلِّ عَلیٰ محمّدٍ و علیٍّ و فاطِمَةَ و الْحسنِ و الْحسَینِ و علیٍّ و محمّدٍ و جعفَرٍ و موسیٰ و علیٍّ و محمّدٍ و علیٍّ و الْحسنِ و الْقائِمِ الْحُجَّةِ</blockquote>}}
کتیبهٔ دوم اطراف آن است و آیه‌ای از [[قرآن]] را دربردارد:
{{color|purple|<blockquote>بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِیمِ إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ</blockquote>}}
در حاشیهٔ داخلی سنگ در اطراف نقش محرابی آن به خط ریزتر به تعمیر حرم و بانی آن اشاره شده است:<ref>{{یادکرد وب|عنوان=آنچه بر روی سنگ مضجع شریف امام رضا حک است + عکس|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/907922/آنچه-بر-روی-سنگ-مضجع-شریف-امام-رضا-ع-حک-است-عکس|وبگاه=خبرگزاری حوزه|تاریخ=2020-07-02|بازبینی=2022-06-16|کد زبان=fa}}</ref>
{{color|purple|<blockquote>أمَرَ بِعمارَةِ الْمشهدِ الرَّضویِّ علیِّ بنِ موسٰی ألْعَبدُ الْمُذْنِبُ الْفَقیرُ إلیٰ رَحمَةِ اللهِ أبوالقاسم أحمدُ بنُ علیُّ بنُ أحمدُ الْعَلَویُّ الْحُسینی تَقَبَّلَ اللهُ مِنْهُ</blockquote>}}
در ذیل آن نیز، نام سازندهٔ سنگ «عبیدالله بن احمد قره» آمده است.

روی این سنگ علاوه بر نقش محراب کلماتی شبیه [[خط کوفی]] دیده می‌شود که از لحاظ قدمت و اهمیت خط کوفی آن، بسیار ارزش دارد.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=نامه آستان قدس|نام خانوادگی=شبیریان|نام=ع|ناشر=|سال=۱۳۴۴|شابک=|مکان=|صفحات=۷۸}}</ref> این متن توسط یکی از استادان دانشگاه لندن{{کدام}} چنین خوانده شده است:<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۸۰–۸۱}}</ref>
{{color|purple|<blockquote>أللهُ أکبَرُ هذا مُقامُ الرِّضا أقبَلْ عَلیٰ صَلَواتِک وَ لاتَکُنْ مِنَ الْغافِلینَ</blockquote>}}

=== کتیبه دور ضریح ===
در کتیبهٔ دور ضریح اول [[سوره هل اتی|سورهٔ هل اتی]] به [[خط ثلث]] نگاشته شده و بر کتیبه‌ای از جنس طلا در سر ضریح، سابقهٔ تاریخی و تاریخ نصب آن نوشته شده است که به شرح زیر است:<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۸۹}}</ref><blockquote>در عهد سلطنت بنده، شاه ولایت شاه طهماسب صفوی، این محجر مبارک در این مکان مقدس نصب گردید. سنه۹۵۷</blockquote>
کتیبه معروف سنجری که سوره مبارکه فتح بر کاشی زرین فام نوشته شده، از داخل بقعه شروع می‌شود و به [[مسجد بالاسر]] می‌رسد و پس از دور زدن مسجد در دیوار جنوبی روضه منوره پایان می‌یابد.
این کاشی‌ها در دهه ۴۰ شمسی مورد تعمیر قرار گرفته و تعدادی از آن‌ها از بدنه جدا شده و کاشی جدید جایگزین شده است. اصل این کاشی‌ها که دارای لعاب مرغوب و تلألؤ خیره‌کننده‌ای است؛ اکنون در مخزن کاشی موزه رضوی نگهداری می‌شود. همچنین [[سوره واقعه]] به رنگ طلایی زیر [[سوره فتح]]، کتابت شده است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= 22 فروردین ۱۳۹۹|وبگاه=|نشانی=https://museum.razavi.ir/fa/211309/مسجد-بالاسر-حضرت-رضا-عليه-السلام؛-ميراث-ملموس-و-معنوی-فرهنگی-رضوی|عنوان=میراث (ملموس و معنوی) فرهنگی رضوی}}</ref>
بالاتر از کتیبه سنجری، قصیده‌ای از قاسم رسا به خط نستعلیق که عروس خطوط فارسی نام دارد، بر روی سنگ با مطلع «بیا که مظهر آیات کبریا اینجاست» نوشته شده است. دور تا دور بالای دیوارهای مسجد بالاسر حرم [[علی بن موسی الرضا]] نیز [[سوره فجر]] کتابت شده است.
زیر این کتیبه در قسمت بالای طاق ضلع شرقی مسجد، دو بیت از قصیده معروف دعبل خزاعی با خط طلایی بر زمینه لاجوردی نوشته شده است:<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= 27 دی 1400|وبگاه=|نشانی=https://www.razavi.ir/fa/311444/مسجد-بالاسر-حرم-امام-رضا-ع|عنوان=مسجد بالاسر حرم علی بن موسی الرضا}}</ref>
[[پرونده:Diʻbil al-Khuzāʻī-Arabic Praise poetry on Ali al-Ridha-Tiling-Balasar Mosque (Latitudinal Cropped).jpg|وسط|300px]]{{شعر}}
{{ب|قَبرانِ فِی طوسٍ خیرُ النّاسِ کلّهم|و قبرٌ شَرُّهم هذا مِنَ العِبَر}}
{{ب|ما ینفَعُ الرِّجسُ من قُربِ الزَّکیِّ و لا|علَی الزَّکیِّ بقُربِ الرِّجسِ مِن ضرر}}
{{پایان شعر}}

در کتیبهٔ سردر ورود به دومین ضریح حرم به خط [[نستعلیق]] طلایی نوشته شده است:<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۸۹–۹۰}}</ref>
<blockquote>نیاز رحمت ایزد متعال و تراب اقدام زوار این آستان ملایک پاسبان لبسط سلطان نادر شاهرخ شاه الحسینی الموسوی الصوفی بهادرخان به [[وقف]] و نصب این ضریح و قبه‌های مرصع چهار گوشهٔ ضریح مقدس مبارک، موفق گردید. سنه ۱۱۶۰</blockquote>

=== کتیبه‌های مسجد گوهرشاد ===
نام گوهرشاد در ایوان شمالی مسجد، ایوان دارالسیاده، سمت راست سردر معروف به انیس‌الدوله بر یک کاشی معرق به خط ثلث و رنگ زرد چنین آمده:<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۹۸–۱۰۰}}</ref>
<blockquote>الامره بعماره هذا المسجد صاحبه الرشیده و الرشاد المعظّمه گوهرشاد</blockquote>
طراح و معمار مسجد [[قوام‌الدین شیرازی (معمار)|قوام‌الدین شیرازی]] بود که نامش در سمت چپ پایه ایوان جنوبی مسجد زیر کتیبه بایسنقر چنین آمده است:<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۱۰۰}}</ref>
<blockquote>من عمل العبد الضعیف الفقیر المحتاج بعنایه الملک الرحمن قوام الدین بن زین الدین شیرازی الطیان</blockquote>
صحن مسجد تقریباً به‌شکل مربع بوده و در اطراف آن چهار ایوان بزرگ و در فواصل ایوان‌ها هفت [[شبستان]] وسیع و شش در ورودی و خروجی وجود دارد. طول صحن مسجد حدود ۵۶٫۱۳ متر و عرض آن ۵۸٫۱۸ متر است و در مجموع حدود ۲٬۸۷۳ مترمربع مساحت دارد.<ref>{{پک|عالم‌زاده|۱۳۹۴|ک=حرم رضوی به روایت تاریخ|ص=۱۰۱}}</ref>

== تقسیم‌بندی کتیبه‌ها به لحاظ محتوایی ==
# '''مضمون قرآنی''': این سنگها حاوی جمله مبارکه «إنّا فتحنا» دیگری آیة ۱۱ [[سوره احزاب]] مشهور به [[آیه تطهیر]] و دیگری قسمتهای از آیه ۱۵ و ۱۱ [[سوره نور]] است. هر سه کتیبه به [[خط ثلث]] بر روی [[سنگ مرمر]] حکاکی گرایده‌اند.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=24 فروردین ۱۳۹1|وبگاه=|نشانی=https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/298659/CFDF3FF8C1B885AC7B452A4E610E4AE2.pdf?sequence=-1&isAllowed=y|عنوان=کتیبه‌های سنگی موزة آستان قدس رضوی رضوی|بازبینی=۱۹ ژوئن ۲۰۲۲|archive-date=۱۹ ژوئن ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619043921/https://iranjournals.nlai.ir/bitstream/handle/123456789/298659/CFDF3FF8C1B885AC7B452A4E610E4AE2.pdf?sequence=-1&isAllowed=y|url-status=dead}}</ref>
# '''مضمون حاوی ادعیه و أذکار''': شامل ۱۴ قطعه است که حاوی دعای جوشن کبیر می‌باشد.<ref>مؤتمن، علی، راهنما یا تاریخ آستان قدس، صفحه 168</ref>
# '''شعر''':قصیدهٔ معروف دبیرالملک فراهانی و دیگر شعراء: یکی از اشعاری که مکرر در حرم مطهر علی بن موسی الرضا برای حکاکی مورد استفاده قرار گرفته است، شعر معروف دبیرالملک فراهانی در مدح علی بن موسی الرضا، متعلق به ۱۲۸۷ ق است. مطلع آن چنین است:<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ=|وبگاه=|نشانی=https://iranjournals.nlai.ir/handle/123456789/298659|عنوان=سامانه نشریات علمی ایران|بازبینی=۱۹ ژوئن ۲۰۲۲|archive-date=۱۹ ژوئن ۲۰۲۲|archive-url=https://web.archive.org/web/20220619043915/https://iranjournals.nlai.ir/handle/123456789/298659|url-status=dead}}</ref>
{{شعر}}
{{ب|تبارک الله از این روضه همایون فر | که برتر از دو جهان است نزا اهل نظر}}
{{پایان شعر}}

== کتیبه نگاران آستان قدس رضوی ==
از جمله هنرمندانی که در حر م [[علی بن موسی الرضا]] به کار کتیبه نگاری پرداخته‌اند می‌توان به افراد ذیل اشاره نمود:
* '''غلام حسین کیمیا قلم''': نام وی در قالب یک [[دوبیتی|دو بیتی]] بر روی کتیبه ای که در گذشته در ایوان یکی از حجره‌های صحن نو نصب بوده آمده است.<ref>عطاردی، عزیزالله، تاریخ آستان قدس رضوی، ج 1، صفحه 254-255</ref>
* '''میرزا آقا خوش نویس زنجانی''': میرزا آقا کتابت و مشق را خوش می‌نوشت، ولی در کتیبه نگاری مهارت بیشتری داشت. از شاگردان او، فرزندش، میرزاحسین خوش نویس باشی را می‌توان نام برد. از جمله کتیبه‌های وی در [[آستان قدس رضوی]] عبارت است از: کتیبه سنگ مرمر در دارالحفاظ، شامل اشعار قاآنی به تاریخ ۱۲۹۶ق؛ کتیبه روی در طلا، به تاریخ ۱۲۶۸ق؛ کتیبه دارالسیاده، شامل ۴۸ بیت اشعار صبوری، ملک الشعرای آستان قدس به تاریخ ۱۳۰۰ق؛ کتیبه مسجد بالاسر، شامل ۳۷ بیت اشعار سرخوش، به تاریخ ۱۲۷۵ق، کتیبه گنبد راهرو کشیک خانه، شامل ۳۶ بیت اشعار صبوری، به تاریخ ۱۳۰۶ ق.<ref>بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، ج ۱ و ۲، ص ۲–۳ ٣</ref>
* '''میرزاحسین قلی خوش نویس''' که در مطلع الشمس از وی نام برده شده است.<ref>اعتماد السلطنه، محمد حسن، مطلع الشمس، ج ۱ و ۲، ص ۳۵۴</ref>
* '''[[علی‌رضا عباسی تبریزی]]''' (متوفی ۱۰۳۸ق) کتیبه‌های طلاکاری حرم با خط استاد علیرضا عباسی خوشنویس به نام دوران صفوی است. دو کتیبه در ایوان‌های عباسی ضلع غربی و شرقی، کتیبه گلوی گنبد [[خواجه ربیع]]، و آثاری دیگر را با قلم‌های ثلث و نستعلیق ممتاز نگاشته است.<ref>{{یادکرد وب|نویسنده=|کد زبان=|تاریخ= |وبگاه=|نشانی=https://www.qudsonline.ir/news/359913/جاذبه-های-گردشگری-دیوار-به-دیوار-امام-رضا-ع|عنوان=جاذبه‌های گردشگری دیوار به دیوار علی بن موسی الرضا}}</ref>
* '''محمد حسن رضوان''': مشهور به رضوان به مدت ۴۷ سال یکی از پرکارترین کتیبه نویسان در مجموعه اماکن متبرکه رضوی بود. مهم‌ترین کتیبه‌ها و کاشی کاری‌های او در سقف گنبد الله وردی خان، سردر غربی ساختمان کتابخانه قدیم و مسجد بالاسر بوده است. برخی دیگر از کتیبه‌های او در صحن آزادی، در رواق اماه خمینی، دارالسیاده، دار الفیض، نقاره خانه، دارالذکر، سردر ایوان ساعت و سقف ضریح معروف به شیر و شکر بوده است.<ref>دائرة المعارف آستان قدس رضوی، ج ۱</ref>
* '''[[بایسنقر میرزا]]''' (۷۹۹–۸۳۷ق)، نیز کتیبه پیش‌طاق [[مسجد گوهرشاد]] را به‌قلم ثلث نگاشته است.<ref>حبیب‌الله فضائلی، ص ۳۱۶، ۳۵۰</ref>

== پانویس ==
{{پانویس|۲}}

== منابع ==
* '''الصحاح'''، اسماعیل بن حماد جوهری، تحقیق احد بعد الغفور، دارالعلم للملایین، بیروت، ۱۳۷۶ق.
* '''حرم در واژه‌ها'''، از مجموعه «رهنما»، سید ابراهیم موسوی‌پناه، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۱ش.
* '''المصباح المنیر'''، الفیومی، دار الهجره، قم، ۱۴۰۵ق.
* '''معجم مقاییس اللغة'''، احمد بن فارس، تصحیح عبدالسلام محمد هارون، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، ۱۴۰۴ق.
{{علی بن موسی الرضا}}
{{آستان قدس رضوی}}
{{خراسان رضوی}}

[[رده:حرم امام رضا| ]]
[[رده:آثار دوران پس از اسلام در شهرستان مشهد]]
[[رده:آثار ملی ایران]]
[[رده:جاذبه‌های گردشگری استان خراسان رضوی]]
[[رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در مشهد]]
[[رده:ساخت‌وساز|ساخت و ساز]]
[[رده:کتیبه‌شناسی]]
[[رده:کتیبه‌های تاریخی شهرستان مشهد]]
[[رده:معماری دوره افشاریان]]
[[رده:معماری دوره پهلوی]]
[[رده:معماری دوره صفویان]]
[[رده:معماری دوره قاجاریان]]
[[رده:نمادهای مشهد]]

کتیبه‌های حرم امام رضا - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Shahroudi: ابرابزار