https://www.islamical.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D8%AA%D8%A7%D8%AC%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9گنبد تاجالملک - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-18T03:50:23Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.41.1https://www.islamical.org/w/index.php?title=%DA%AF%D9%86%D8%A8%D8%AF_%D8%AA%D8%A7%D8%AC%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%84%DA%A9&diff=94842&oldid=prevShahroudi: ابرابزار2024-10-29T02:36:57Z<p>ابرابزار</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''گنبد تاجالملک''' در مسجد جامع اصفهان قرار دارد و دقیقاً مقابل گنبد نظام الملک ایجاد شده است. مردم آن را «گنبد خاکی» نیز مینامند.<ref group="پ">علت این که گنبد تاجالملک، گنبد خاکی خوانده میشود پوشیده بودن آن از گرد و خاک نهصد ساله بوده و در واقع اشاره به قدمت آن داشته و مردم عامه این نام را به این گنبد دادند.</ref> به دلیل رقابتی که مابین [[تاجالملک فارسی|تاجالملک]] و نظامالملک وجود داشت این گنبد به [[شیوه رازی|سبک رازی]] ساخته شد و در آن زمان خارج از مسجد قرار داشت و ملکشاه سلجوقی پیش از ادای نماز جمعه در زیر این گنبد تشریفات را انجام میداد. بنای مذکور کوچکتر از سازهٔ نظامالملک است اما از نظر ظرافت و تناسب بر آن برتری دارد. آجرها و تزیینات هندسی و نقوشی که در گنبد تاجالملک کار شده بسیار هنرمندانه است و همین امر باعث شده این گنبد دارای ارزش و اعتبار بسیاری باشد. این گنبد همانند گنبد نظامالملک از صورت مربعی به ۸ ضلعی و سپس به ۱۶ ضلعی رسیده و بر استوانهای بنا گشته است. قطر آن ۱۰/۵ متر و ارتفاع آن ۱۹/۵ متر است.<ref>{{پک|طاووسی|آزادی|۱۳۸۵|ک=کیمیای آجر و نقش در گنبد خاکی مسجد جامع اصفهان|ص=۲۹}}</ref><ref>{{پک|هیلنبراند|۱۳۷۴|ک=معماری اسلامی ایران|ص=۲۴۹}}</ref><ref>{{پک|جبل عاملی|۱۳۹۱|ک=ثبت جهانی مسجدجامع عتیق اصفهان|ص=}}</ref><ref>{{پک|پیرنیا|۱۳۸۳|ک=سبکشناسی معماری ایرانی|ص=۱۷۹}}</ref><br />
<br />
گنبد دارای دو پوسته است و پوستهٔ خارجی به وسیلهٔ آجرهای زیبا پوشانده شده است. در داخل همین گنبد، کتیبهای موجود است که سال ساخت آن ۴۸۱ ه.ق/۱۱۰۱ م ذکر شده و بانی آن تاجالملک معرفی شده است. دو سمت این اثر باز است و تنها سمت شمالی و غربی آن بسته میباشد و محراب هم ندارد. به این خاطر تعدادی از باستانشناسان معتقدند این بنا آرامگاه، سایبان، آبنما یا کتابخانه بوده است. اما این نظریهها مورد قبول واقع نشد چرا که اگر کتابخانه بود دلیلی برای بازبودن ۲ سمت گنبد نداشت و البته برای سایبان بودن هم بسیار گران بوده است. مدخل اصلی ورودی آن در ادوار بعدی در جانب شرقی گنبد ایجاد شد.<ref>{{پک|جبل عاملی|۱۳۹۲|ک=تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان|ص=۴۵}}</ref><ref>{{پک|طاووسی|آزادی|۱۳۸۵|ک=کیمیای آجر و نقش در گنبد خاکی مسجد جامع اصفهان|ص=۳۳}}</ref><ref>{{پک|حاتم|۱۳۷۸|ک=معماری اسلامی ایران در دورهٔ سلجوقیان|ص=۱۸}}</ref><br />
* '''کتیبهٔ گنبد''': کتیبهٔ این گنبد به خط کوفی ساده<ref>{{پک|علم بیگی|۱۳۹۱|ک=زیباییشناسی خط در مسجد جامع اصفهان|ص=۳۴}}</ref> و از آجر برجسته است و آیهٔ ۵۴ سورهٔ اعراف بر آن نقش بسته است. نام بانی اثر [[تاجالملک فارسی|ابوالغَنائم مرزبان بن خسرو فیروز شیرازی]] (ملقب به تاجالملک) و سال ساخت اثر ۴۸۱ ه.ق بیان شده است. در زیر کتیبه ۳۲ پشت بغل وجود دارد که در هر کدام از آنها ۲ کلمه به خط کوفی ساده با آجر نوشته شده است. در زاویههای داخلی گنبد تاجالملک پس از «بسم الله الرحمن الرحیم» آیهٔ ۷۸ و ۷۹ سورهٔ اسراء به خط کوفی ساده بر آجر برجسته نوشته شده است. کتیبهای دیگر در ضلع جنوبی گنبد است که به خط کوفی ساده بر روی آجری برجسته «بسم الله الرحمن الرحیم» و آیهٔ ۲۶ و ۲۷ سورهٔ [[آلعمران|آل عمران]] نقش بسته است.<ref>{{پک|طاووسی|آزادی|۱۳۸۵|ک=کیمیای آجر و نقش در گنبد خاکی مسجد جامع اصفهان|ص=۴۰}}</ref><br />
* '''کتیبهٔ سر گنبد خاکی''': این کتیبه به خط کوفی و در دورهٔ آل مظفر ایجاد شده که مصادف با ۷۶۸ ه.ق است و از طریق این سردر مسجد به کوچهای شمالی راه پیدا میکند. این سردر ۲ حاشیه دارد. در حاشیهٔ سمت راست آن از آیهٔ اول تا آخر سورهٔ دهر حک شده و حاشیهٔ چپ هم دوباره از آیهٔ ۲۱ تا ۲۶ همین سوره حک شده است و در آخر این سردر نوشته شده است: «تم فی شهر المحرم سنة ثمان و ستین و سبعمائه.»<ref>{{پک|نصرتی|۱۳۸۰|ک=کتیبههای قرآنی مسجد جامع اصفهان|ص=۲۹}}</ref><ref>{{پک|قاسمی سیچانی|۱۳۹۶|ک=تحلیل مضمون کتیبههای قرآنی ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان|ص=۵۵}}</ref><ref>{{پک|استیرلن|۱۳۷۷|ک=اصفهان، تصویر بهشت|ص=۱۱۴}}</ref><br />
{{وسطچین}}<br />
<gallery><br />
Isfahan Jame Mosque(Tajolmolk Dome).jpg|نمای داخلی گنبد تاج الملک<br />
گنبد تاج الملک مسجد جامع اصفهان.png|گنبد تاج الملک<br />
</gallery><br />
{{پایان وسطچین}}<br />
<br />
== پانویس ==<br />
<br />
=== یادداشتها ===<br />
{{پانویس|۲|گروه=پ}}<br />
<br />
=== ارجاعات ===<br />
{{پانویس|۲}}<br />
<br />
=== منابع ===<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=طاووسی|نام=محمود| نام خانوادگی۲= آزادی|نام۲= فریبا|پیوند نویسنده=محمود طاووسی|عنوان=کیمیای آجر و نقش در گنبد خاکی مسجد جامع اصفهان |ژورنال=مدرس هنر|مکان=تهران |ناشر=|دوره= |شماره=۱ |سال=۱۳۸۵|صفحه= | توسط= [[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/369953/|تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=هیلنبراند|نام=روبرت|پیوند نویسنده=روبرت هیلنبراند|ترجمه=فرشاد بهزاد|عنوان=معماری اسلامی ایران|ژورنال=هنر|مکان=تهران |ناشر=|دوره= |شماره= |سال=۱۳۷۴|صفحه= |توسط= [[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/162934/معماری-اسلامی-ایران?q=معماری%20اسلامی%20ایران&score=191.01462&rownumber=2|تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد وب |نام خانوادگی۱=جبل عاملی |نام۱=عبدالله |نام خانوادگی۲=پهلوانزاده|نام۲=لیلا|عنوان=ثبت جهانی مسجدجامع عتیق اصفهان |نشانی=http://www.memarnet.com/fa/node/345 |بازبینی= |اثر= |تاریخ=۱۳۹۱ |ناشر= |نشانی بایگانی= |تاریخ بایگانی= |کد زبان=fa}}<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =پیرنیا | نام =محمدکریم | پیوند نویسنده =محمدکریم پیرنیا | عنوان =سبکشناسی معماری ایرانی | ترجمه = | جلد = | سال = ۱۳۸۳| ناشر =معمار |مکان =تهران | شابک = | صفحه = | پیوند =}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=جبل عاملی|نام=عبدالله|پیوند نویسنده=|عنوان=تاریخ تحولات مسجد جامع اصفهان|ژورنال=فصلنامه علمی فنی هنری|مکان=تهران |ناشر=|دوره= |شماره= |سال=۱۳۹۲|صفحه= |پیوند= |تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =حاتم | نام =غلامعلی | پیوند نویسنده = | عنوان = معماری اسلامی ایران در دورهٔ سلجوقیان | ترجمه = | جلد = | سال =۱۳۷۸ | ناشر =جهاد دانشگاهی |مکان =تهران | شابک = | صفحه = | پیوند =}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=علم بیگی|نام=شهرام| نام خانوادگی۲= |نام۲= |پیوند نویسنده=|عنوان=زیباییشناسی خط در مسجد جامع اصفهان|ژورنال=هنر|مکان=تهران |ناشر=|دوره= |شماره=۱۶۵ |سال=۱۳۹۱|صفحه= | توسط= [[نورمگز]]|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/997280/|تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد ژورنال |نام خانوادگی=نصرتی|نام=مسعود|پیوند نویسنده=|عنوان=کتیبههای قرآنی مسجد جامع اصفهان|ژورنال=گلستان قرآن|مکان=تهران |ناشر=|دوره= |شماره=۹۹ |سال=۱۳۸۰|صفحه=|توسط=[[نورمگز]] |پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/62939/ |تاریخ بازبینی= | doi=}}<br />
* {{یادکرد ژورنال | نام خانوادگی =قاسمی سیچانی | نام =مریم | نام خانوادگی۲ =قنبری شیخ شبانی | نام۲ =فاطمه| نام خانوادگی۳ =قنبری شیخ شبانی| نام۳ =محبوبه|عنوان =تحلیل مضمون کتیبههای قرآنی ورودیها و محرابهای مسجد جامع اصفهان | ژورنال =پژوهشهای معماری اسلامی | مکان = | ناشر = | دوره = | شماره =۱۶ | سال =۱۳۹۶ | صفحه = | توسط=[[نورمگز]]| پیوند =https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1340051/ | تاریخ بازبینی = | doi =}}<br />
* {{یادکرد کتاب | نام خانوادگی =استیرلن | نام =هانری | پیوند نویسنده = | عنوان =اصفهان، تصویر بهشت | ترجمه =جمشید ارجمند | جلد = | سال = ۱۳۷۷| ناشر =فرزان |مکان =تهران | شابک = | صفحه = | پیوند =}}<br />
<br />
[[رده:مسجدهای تاریخی شهرستان اصفهان]]<br />
[[رده:معماری ایرانی]]</div>Shahroudi