رشوه

رِشوه (یا رُشوه) به مالی گفته می‌شود که شخص برای دستیابی به خواسته‌ای به دیگری می‌دهد؛ به‌ویژه هنگامی که گیرنده در برابر عملی که جزو وظایف او است، در برابر ابطال حقی یا احقاق حقی، مالی مطالبه یا دریافت کند. در متون فقهی و حدیثی اسلامی، دریافت رشوه از رفتارهای نکوهیده و از محرمات دانسته شده و گزارش‌های بسیاری در نقد آن نقل شده است.

واژه‌شناسی

رشوه یکی از مفاسد اقتصادی است که آسیب‌های اجتماعی فراوانی را به دنبال دارد و شوربختانه این پدیده شوم در اجتماع ما رواج یافته و عادت گشته و مانند یک ویروس فراگیر همه‌جانبه به‌طور گسترده منتشر شده است در منابع لغوی، رشوه به مالی گفته می‌شود که شخص برای رسیدن به مقصود خود به دیگری می‌دهد. در گزارش‌های فقهی، رشوه به «مالی که در برابر انجام کاری که وظیفه فرد است یا برای ابطال یا تثبیت حقی داده می‌شود» تعریف شده است.

حرمت رشوه در اسلام

منابع شیعی

صحیحه عمار بن مروان است که گفته است از محمد باقر و در مورد غلول سؤال کردم، پس گفت: مقصود هر چیزی است که از طرف امام در آن خیانت شود. پس آن مال حرام است و خوردن مال یتیم و مثل آن حرام است. و مال حرام انواع زیادی دارد از آن جمله: اجر کسانی است که بدکاره هستند. و پول شراب انگور و شراب خرما و آنچه مست کننده است و ربا بعد از آنکه بینه بر آن اقامه شد و اما رشوه در مقابل حکم پس قطعاً رشوه، کفر به خداوند است.

حکم هدیه به قاضی

شیخ طوسی گفته‌اند: «اما هدیه، پس اگر عادتاً به او هدیه نمی‌دادند قبول آن هدیه بر قاضی حرام است این زمانی است که کسی که به قاضی هدیه می‌دهد عادتاً بین قاضی و او، هدیه رد و بدل نمی‌شده، ولی اگر از کسانی باشد که عادت به آن کار دارد مانند خویشان و دوست مهربان در این صورت به زمان و وجه هدیه نگریسته می‌شود. پس اگر در حال حکم کردن بین او و غیر باشد یا اینکه قاضی احساس کند به اینکه او، هدیه را به خاطر حکم کردنی که پیش روی اوست، تقدیم می‌کند بر او گرفتن هدیه حرام است و با رشوه یکسان است و اگر چیزی از این امور نبود، مستحب است که از آن هدیه پرهیز شود.

در منابع حدیثی

در منابع حدیثی، نکوهش رشوه به‌ویژه در حیطه قضاوت و داوری مورد توجه قرار گرفته است. این گزارش‌ها جنبه روایی دارند و از سوی راویان به چهره‌های دینی نسبت داده شده‌اند.

• روایتی منسوب به محمد باقر نقل شده که در آن گفته شده است پیامبر مردم را از درخواست رشوه در برابر علمی که مردم به آن نیاز دارند منع کرده است.
• در روایتی که عمار بن مروان نقل کرده، جعفر صادق گروهی از درآمدهای ناروا را برمی‌شمرد که از جمله آنها «درآمد حاکمان جور»، «مزد قاضی در برابر کاری که وظیفه او است»، «بهای شراب»، «مزد زنان بدکاره» و «ربا» دانسته شده است. در ادامه همین گزارش، رشوه در قضاوت «انکار خدا و پیامبر» توصیف شده است.
• در روایتی دیگر منسوب به علی بن ابی‌طالب، در تفسیر عبارت «اکّالون للسحت» در قرآن، رشوه به «پذیرفتن هدیه در برابر انجام کار اداری که وظیفه فرد است» تطبیق داده شده است.
• روایتی منسوب به جعفر صادق بیان می‌کند که «رشوه گرفتن در قضاوت، کفر به خدا» است.
• در مجموعه‌ای از گزارش‌ها که به پیامبر نسبت داده شده، رشوه‌دهنده، رشوه‌گیرنده و واسطه میان آنان مورد نکوهش قرار گرفته‌اند و رشوه «کفر محض» معرفی شده و گفته شده «رشوه‌گیر بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد».

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «رشوة». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.