حیثیات

حیثیات در فلسفه به معنای جهات و اعتبارات مختلفی است که از آن جهت دربارهٔ یک موضوع حکم می‌شود. فیلسوفان برای تحلیل مسائل فلسفی از انواع گوناگون حیثیت مانند حیثیت انضمامی، انتزاعی، تقییدی، تعلیلی و مطلقه استفاده می‌کنند و این مفهوم نقش مهمی در استدلال‌ها و تبیین احکام فلسفی دارد.

معنای لغوی و اصطلاحی

حیثیّات جمع حیثیت و در اصطلاح فلسفی به معنای اعتبارات و جهات لحاظ یک شیء است؛ یعنی جنبه‌ها و اعتباراتی که از آن جهت دربارهٔ یک موضوع حکم می‌شود. در حکمت گفته‌اند: «لولا الحیثیات لبطلت الحکمة»؛ یعنی اگر لحاظ حیثیات گوناگون نبود، بسیاری از تحلیل‌های فلسفی ممکن نمی‌شد.

کاربردها

یکی از کاربردهای مهم حیثیات در برهان ابطال تسلسل است. در این برهان گفته می‌شود اگر سلسله‌ای نامتناهی از علل و معلولات وجود داشته باشد که هر کدام از جهتی علت و از جهتی دیگر معلول باشند، در هر مرتبه دو حیثیت (حیثیت علت بودن و حیثیت معلول بودن) وجود خواهد داشت. در این صورت میان این حیثیات روابط متناهی برقرار می‌شود و در نتیجه آن سلسله نیز نمی‌تواند نامتناهی باشد.

در علم فلسفه

در فلسفه برای حیثیات تقسیماتی بیان شده است، از جمله:

• حیثیت انضمامی: هنگامی است که موضوع حکم از آن جهت در نظر گرفته شود که امری دیگر در خارج به آن منضم شده است.
• حیثیت انتزاعی: هنگامی است که موضوع از آن جهت لحاظ شود که مفهومی از آن انتزاع می‌شود.

همچنین حیثیات به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

• حیثیت تقییدی: در این حالت، حیثیت مانند جزئی از موضوع در نظر گرفته می‌شود؛ مانند «ناطق» برای انسان. اختلاف این نوع حیثیات می‌تواند موجب تکثر در موضوع شود.
• حیثیت تعلیلی: در اینجا حیثیت خارج از ذات موضوع است و برای بیان علت حکم به کار می‌رود؛ مانند علیت و معلولیت که از ذات اشیاء جدا هستند. اختلاف این حیثیات موجب تکثر در ذات موضوع نمی‌شود.
• حیثیت مطلقه: حالتی که موضوع بدون قید و شرط خاصی لحاظ می‌شود؛ مانند تعبیر فلسفی «ماهیت من حیث هی» که در آن ماهیت نه موجود فرض می‌شود و نه معدوم.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حیثیات». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.