قاعده لاضرر

قاعده لاضرر یا قاعده نفی ضرر یکی از قواعد مشهور و پرکاربرد در فقه اسلامی است که بر اساس آن، هرگونه حکم یا فعلی که موجب وارد آمدن زیان به فرد یا افراد دیگر شود، در شرع منتفی یا مردود اعلام شده است. این قاعده برگرفته از حدیث نبوی «لا ضرر و لا ضرار فی الاسلام» است و فقیهان در ابواب گوناگون فقه، از عبادات تا معاملات و احکام، برای استنباط احکام شرعی به آن استناد می‌کنند.

جایگاه در منابع فقهی

قاعده لاضرر از دیرباز مورد توجه فقیهان اسلام بوده است، اما در سده‌های اخیر، بحث‌های مستقلی پیرامون آن صورت گرفته و شماری از فقیهان، رساله یا کتابی مستقل را به بررسی ابعاد گوناگون آن اختصاص داده‌اند. از جمله این فقیهان می‌توان به ملا احمد نراقی، میر فتاح مراغه‌ای و شیخ انصاری اشاره کرد. شیخ مرتضی انصاری افزون بر نگارش رساله‌ای مستقل در این زمینه، در کتاب اصولی خود و نیز در لابه‌لای مباحث فقهی خویش، مکرراً به این قاعده استناد کرده و به تحلیل آن پرداخته است. پس از او، این بحث همچنان در کانون توجه آخوند خراسانی و دیگر فقیهان اسلام بوده است. در دوره معاصر، سید روح‌الله خمینی نیز رساله‌ای با عنوان بدایع الدرر فی قاعدة نفی الضرر را به این موضوع اختصاص داده است. وی همچنین در حاشیه بر کتاب کفایة الاصول با عنوان انوار الهدایة به بحث از این قاعده پرداخته است. علاوه بر این، تقریرات درس ایشان در این زمینه توسط یکی از شاگردانش با نام نیل الاوطار فی قاعدة لاضرر و لاضرار منتشر شده است.

مستندات قاعده

قاعده لاضرر برگرفته از مجموعه روایات متعددی است که در منابع حدیثی فریقین (شیعه و سنی) وجود دارد. به حدی که برخی از فقیهان بر تواتر این روایات ادعا کرده‌اند. در میان فقهای معاصر، سید روح‌الله خمینی در نخستین بخش از رساله خود با عنوان بدایع الدرر فی قاعدة نفی الضرر به نقل روایات این قاعده پرداخته است. وی دوازده روایت را در متن رساله و بیست و نه روایت را در پاورقی آن، از طریق منابع شیعه و سنی نقل کرده است. او سپس همانند ملا احمد نراقی و صاحب عناوین، به ادعای تواتر از سوی فخرالمحققین اشاره کرده و می‌نویسد: «بی‌گمان، قاعده لاضرر و لاضرار از معصوم به ما رسیده است؛ زیرا این روایت در میان شیعه و سنی مشهور است و روایات دربردارنده این فراز، مستفیض هستند، همان‌گونه که در نقل این جمله در داستان سمره بن جندب، تردیدی نیست.»

مهمترین روایات مستند قاعده

از جمله مهمترین مستندات این قاعده، سه روایتی است که به داستان سمره بن جندب و مرد انصاری اشاره دارند:

۱. کلینی در کافی از زراره از امام پنجم شیعیان نقل می‌کند: «سمره بن جندب، درخت خرمايی در باغ يکی از انصار داشت. منزل آن انصاری در آستانه آن باغ قرار داشت. سمره بدون اجازه از انصاری برای سرکشی از درخت خود رفت و آمد می‌کرد. مرد انصاری از سمره خواست به هنگام ورود اجازه بگیرد؛ اما او نپذیرفت. انصاری شکایت خود را نزد پيامبر اسلام برد. پيامبر‌، انصاری را احضار و شکایت او را به سمره اطلاع داد و از او خواست هنگامی که قصد دارد وارد باغ شود اجازه بگيرد، اما او نپذيرفت. پيامبر اسلام فرمود: در برابر آن درختی در بهشت بگير، سمره نپذيرفت. پيامبر خطاب به مرد انصاری فرمود: «اذهب فاقلعها و ارم بها اليه فانه لاضرر و لاضرار‌؛ برو آن را بکن و به سویش بينداز، زيرا که در اسلام زيان رساندن و زيان ديدن وجود ندارد.» شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه پس از نقل این روایت می‌نویسد: شیخ صدوق با اسناد خود از ابن‌بکیر و شیخ طوسی با اسناد خود از احمد بن محمد بن خالد، همين روايت را به همين شکل نقل کرده‌اند.

۲. کلینی در کافی همين روايت را با سندی ديگر و با اندکی اختلاف از عبدالله بن مسکان از زراره از محمد بن علی الباقر از قول پيامبر اسلام نقل کرده است: «انك رجل مضار و لاضرر و لاضرار علی مومن. قال: ثم امر بها رسول الله فقلعت ثم رمی بها اليه. و قال له رسول الله: انطلق فاغرسها حيث شئت‌؛ تو مردی زيان‌رساننده‌ای و زيانی بر مومن نيست. پيامبر دستور داد درخت او را کندند و پيش او انداختند. پيامبر فرمود: برو هر جا که خواستی آن را بکار.»

۳. روايت ديگری نيز از ابوعبيده حذاء از پنجمین امام شیعیان‌، درباره داستان سمره بن جندب نقل شده است.