ظهیرالدین فاریابی

ظهیرالدین فاریابی، با نام اصلی طاهر بن محمد فاریابی، از شاعران پارسی‌گوی سده ششم هجری بود. او اصلاً از فاریاب بود و در روزگار اتابکان آذربایجان به عراق و آذربایجان رفت و به دربار قزل ارسلان و دیگر فرمانروایان آن ناحیه پیوست. شعر او در میان تذکره‌نویسان به لطافت و استواری شهرت داشت و گاه با شعر انوری سنجیده شده است. وی در قصیده‌سرایی جایگاه برجسته‌ای داشت و در ۵۹۸ قمری در تبریز درگذشت.

نام و کنیه

ظهیرالدین، طاهر بن محمد الفاریابی، مکنی به ابوالفضل، در منابع ادبی با لقب‌هایی مانند «ملک‌الکلام» و «صدرالحکماء» نیز یاد شده است.

زندگی

اصل او از فاریاب بود، اما در روزگار اتابک قزل ارسلان بن ایلدگز به عراق و آذربایجان رفت و در آن نواحی به شاعری و مدیحه‌سرایی پرداخت. دولتشاه سمرقندی او را شاعری بسیار فاضل دانسته و نوشته است که در شاعری مرتبه‌ای بلند داشته است. در برخی گزارش‌ها آمده است که گروهی از اهل فضل، سخن او را از حیث لطافت و طراوت بر شعر انوری برتر می‌دانستند، هرچند این داوری مورد اتفاق همگان نبود و بعضی انوری را برتر می‌شمردند.

در شیوه شاعری از او به عنوان شاعری صاحب‌سبک یاد کرده‌اند و دربارهٔ دانش و فضلش نیز سخن گفته‌اند. او شاگرد رشیدی سمرقندی شمرده شده و در تذکره‌ها از مهارتش در سخن‌پردازی بسیار یاد شده است. عوفی نیز از آسایش و اقبالی که وی در عهد اتابک ابوبکر یافت، سخن گفته است.

درگذشت

ظهیرالدین فاریابی در سال ۵۹۸ قمری در تبریز درگذشت.

ممدوحان و معاصران

از ممدوحان ظهیرالدین فاریابی، حسام‌الدین اردشیر بن علاءالدوله حسن از ملوک آل‌باوند، طغانشاه حاکم نیشابور، محمد بن ایلدگز، قزل ارسلان و نصرةالدین ابوبکر از اتابکان آذربایجان را نام برده‌اند. وی با شماری از شاعران نامدار روزگار خود نیز معاصر بود؛ از جمله خاقانی و جمال‌الدین عبدالرزاق. در منابع آمده است که جمال‌الدین عبدالرزاق ترکیب‌بندی در ستایش او سروده و ظهیر نیز ابیاتی در ستایش جمال‌الدین داشته است.

ویژگی شعر

شعر ظهیر در منابع ادبی به «لطف» و «صناعت» وصف شده است. تذکره‌نویسان دیوان او را آراسته و پخته دانسته‌اند و بر این نکته تأکید کرده‌اند که در سخن او نوعی طراوت و نرمی هست که آن را از بسیاری از شاعران دیگر ممتاز می‌کند. بخش مهمی از شهرت او به قصاید مدحی بازمی‌گردد، هرچند در اشعار وی مضامین اخلاقی، زهدی و عاشقانه نیز دیده می‌شود.

نمونه شعر

از او اشعاری در مضامین اخلاقی و مدحی نقل شده است؛ از جمله:

جهان رباط خرابست بر گذرگه سیل		گمان مبر که به یک مشت گل شود معمور
بکوش تا به سلامت به مأمنی برسی		که راه سخت مخوفست و منزلی بس دور

و نیز:

شرح غم تو لذت شادی به جان دهد		لعل لب تو طعم شکر در دهان دهد
طاووس جان به جلوه درآید ز خرّمی		گر طوطی لبت به حدیثی زبان دهد

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ظهیرالدین». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.