نماز خوف

نماز خوف گونه‌ای از نماز در اسلام است که در زمان درگیری یا بیم از حملهٔ دشمن خوانده می‌شود و بر اساس آیات سورهٔ نساء کیفیت آن تعیین شده است. در این نماز، سپاه به دو گروه تقسیم می‌شود: گروهی در برابر دشمن می‌ایستند و گروه دیگر به امام جماعت اقتدا می‌کنند و سپس جای خود را عوض می‌کنند تا هر دو گروه نماز را کامل کنند. در روایات، شیوه‌های متفاوت نماز خوف در شرایط مختلف توضیح داده شده است؛ از جمله حالت نماز مغرب و نیز وضعیتی که شدت جنگ اجازهٔ نماز عادی نمی‌دهد. هدف این نماز، حفظ عبادت مسلمانان در شرایط ناامنی است.

در فقه اسلامی

نماز خوف گونه‌ای از نمازهای یومیه است که در شرایط رویارویی سپاه اسلام با دشمن و هنگام بیم از حمله یا ناامنی شدید خوانده می‌شود. دستور این نماز بر اساس آیات ۱۰۱ و ۱۰۲ سورهٔ نساء تنظیم شده است؛ آیاتی که به مسلمانان اجازهٔ کوتاه‌کردن نماز در حالت ترس و نیز شیوهٔ برگزاری نماز با تقسیم نیروها به دو گروه را بیان می‌کنند.

در گزارش‌های تاریخی، دربارهٔ اینکه این آیات در کدام نبرد نازل شده‌اند اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را مربوط به حدیبیه دانسته‌اند و گروهی به نبردهایی مانند عسفان یا ذات‌السلاسل اشاره کرده‌اند. با این حال، کیفیت کلی نماز خوف در منابع به‌صورت نسبتاً یکسان توصیف شده است. در این شیوه، هنگامی که وقت نماز فرا می‌رسید و امکان توقف کامل برای عبادت وجود نداشت، سپاه به دو گروه تقسیم می‌شد. گروه نخست در برابر دشمن آمادهٔ دفاع می‌ایستادند و گروه دوم به امام جماعت اقتدا می‌کردند. امام رکعت نخست را با این گروه به‌جا می‌آورد و آنان رکعت دوم را به سرعت و به‌صورت فرادی کامل می‌کردند و سپس جای خود را با گروه اول عوض می‌نمودند. گروه دوم در رکعت دوم به امام می‌پیوستند، با او تا تشهد همراه می‌شدند، آن را پایان می‌بردند و خود رکعت دوم را تکمیل کرده و در پایان همراه امام سلام می‌دادند. بر این اساس، امام نماز را در حالت ایستادگی میان دو گروه ادامه می‌داد تا هر دو دسته نماز خود را به پایان برسانند.

روایات فقهی در دوره‌های بعد، چگونگی انجام نماز خوف را به‌طور دقیق‌تر توضیح داده‌اند. در برخی گزارش‌ها آمده است که اگر شدت درگیری مانع برگزاری کامل نماز شود، همراهان می‌توانند نماز را با ذکرهایی مانند تکبیر، تهلیل و تسبیح انجام دهند. همچنین در توصیف‌های دیگر، انجام نماز خوف در مغرب اشاره شده است که در آن امام رکعت نخست را با گروه اول می‌گزارد و آنان پس از پایان رکعت نخست نماز خود را به سرعت تمام می‌کنند. گروه دوم سپس وارد نماز می‌شود و دو رکعت با امام می‌خواند. در این حالت، تشهد دوم امام، تشهد اول گروه دوم به‌شمار می‌رود و آنان پس از کامل کردن رکعت سوم، هم‌زمان با امام سلام می‌دهند.

نماز خوف از نظر فقهی برای شرایطی تشریع شده است که امنیت لازم برای اقامهٔ نماز به‌صورت معمول وجود نداشته باشد. هدف این نماز حفظ پیوند عبادی مسلمانان در میان بحران‌هاست، در حالی که هم‌زمان آمادگی دفاعی سپاه نیز حفظ می‌شود.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «نماز خوف». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.