جمیل بن معمر فهری

ذوالقلبین لقبی است که به جمیل بن معمّر بن حبیب بن عبدالله فهری، مشهور به ابومعمّر، نسبت داده شده است. او از مشرکان قریش و معاصر پیامبر اسلام بود و به سبب حافظه قوی و توانایی در به‌خاطر سپردن مطالب، در میان قریش به داشتن «دو دل» شهرت یافته بود. در برخی منابع روایی، نزول آیه ﴿ما جَعَلَ اللّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ﴾ دربارهٔ او دانسته شده است.

زندگی

جمیل بن معمّر بن حبیب بن عبدالله فهری، مکنی به ابومعمّر، از قریش و از هم‌عصران پیامبر اسلام بود و در شمار مشرکان مکه قرار داشت. گفته شده است که او حافظه‌ای نیرومند داشت و مطالب را به‌خوبی به یاد می‌سپرد و به همین جهت، قریش می‌گفتند او دو دل دارد که می‌تواند این اندازه مطالب را حفظ کند. در نقل‌هایی آمده است که خود او نیز چنین ادعایی داشت و می‌گفت دو دل دارد که هر ماه یکی از آن دو را به کار می‌گیرد و در دلاوری، شجاعت و عقل از محمد بن عبدالله برتر است.

در برخی روایات تفسیری، آیه ﴿ما جَعَلَ اللّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ﴾ ناظر به ادعاها و شهرت جمیل بن معمّر دانسته شده است. بر پایه این گزارش‌ها، قریش به سبب حافظه و توانایی او در حفظ مطالب، او را «ذوالقلبین» می‌خواندند و او نیز مدعی بود که دو دل دارد؛ آیه مذکور در نفی چنین ادعایی و تأکید بر این‌که خدا برای هیچ انسانی دو قلب در درون او قرار نداده است، نازل شده است. این تفسیر در منابع روایی و تفسیری به صورت یکی از احتمالات در شأن نزول آیه ذکر شده است.

در برخی گزارش‌ها، رویدادی از جمیل بن معمّر در جریان غزوه بدر نقل شده است. بر اساس این نقل، هنگامی که در بدر مشرکان شکست خوردند و رو به گریز نهادند، جمیل نیز با اضطراب و آشفتگی بسیار می‌گریخت، در حالی که یک لنگه نعلین را در پا و لنگه دیگر را در دست داشت. گفته شده است که ابوجهل به او رسید و از او پرسید چه واقع شده است؛ او پاسخ داد که مردم گریختند. ابوجهل از او پرسید چرا یک نعل در پا و دیگری را در دست گرفته است و جمیل گفت می‌پنداشتم هر دو در پا است. در پی این ماجرا، در نقل‌های روایی آمده است که مردم دریافتند آنچه قریش دربارهٔ داشتن دو دل و برتری عقل او می‌پنداشتند و ادعای خود او، با واقعیت سازگار نیست.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ذوالقلبین». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.