زنان در جنگ ایران و عراق: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
زنان از زمان [[مشروطه]] نقش خاصی در مسائل سیاسی داشتند. زنان در عرصه های مختلفی همکار مردان بودند و این همکاری بعد از [[انقلاب اسلامی]] بویژه در زمان جنگ ایران و عراق نمود بیشتری داشت. آنها در کمک رسانی و پشتیبانی پشت جبهه ها موفق و فعال عمل کرده و توانستند در پیشبرد اهداف جنگ مؤثر باشند. زنان به عنوان کنشگران اجتماعی در یک فرایند فعال از راه تعامل های معنا دار برای درک و اغییر خود اقدام می کنند.زنان در جنگ ایران و عراق با بهره گیری از فرصتی که ایجاد شده بود توانستند در حوزه ای که تا قبل از جنگ در آن سهمی نداشته یا اگر داشتند اندک بود؛ مشارکت گسترده ای داشته باشند. حوزه سیاست و اجتماعی که بیشتر سهم مردان بود.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=الهه|نام خانوادگی۱=کولایی|نام۲=سیمین|نام خانوادگی۲=بهبهانی|سال=۱۴۰۰|دوره=پیاپی ۶۴|شماره=۴|صفحات=۱۴۵ تا ۱۸۰|عنوان=تجربه زیسته زنان رزمنده در جنگ ایران و عراق و باز اندیشی در نقش های سنتی سیاسی و اجتماعی آنان|ژورنال=پژوهشنامه علوم سیاسی}}</ref> | زنان از زمان [[مشروطه]] نقش خاصی در مسائل سیاسی داشتند. زنان در عرصه های مختلفی همکار مردان بودند و این همکاری بعد از [[انقلاب اسلامی]] بویژه در زمان جنگ ایران و عراق نمود بیشتری داشت. آنها در کمک رسانی و پشتیبانی پشت جبهه ها موفق و فعال عمل کرده و توانستند در پیشبرد اهداف جنگ مؤثر باشند. زنان به عنوان کنشگران اجتماعی در یک فرایند فعال از راه تعامل های معنا دار برای درک و اغییر خود اقدام می کنند. زنان در جنگ ایران و عراق با بهره گیری از فرصتی که ایجاد شده بود توانستند در حوزه ای که تا قبل از جنگ در آن سهمی نداشته یا اگر داشتند اندک بود؛ مشارکت گسترده ای داشته باشند. حوزه سیاست و اجتماعی که بیشتر سهم مردان بود.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=الهه|نام خانوادگی۱=کولایی|نام۲=سیمین|نام خانوادگی۲=بهبهانی|سال=۱۴۰۰|دوره=پیاپی ۶۴|شماره=۴|صفحات=۱۴۵ تا ۱۸۰|عنوان=تجربه زیسته زنان رزمنده در جنگ ایران و عراق و باز اندیشی در نقش های سنتی سیاسی و اجتماعی آنان|ژورنال=پژوهشنامه علوم سیاسی}}</ref> | ||
== زنان در جنگ ایران و عراق == | == زنان در جنگ ایران و عراق == | ||
دانشور در مقالهاش اشاره میکند: جنگ برای همه، بهویژه زنان، پیامدهایی عمیق بهبار آورد که زندگی را از ریشه دگرگون ساخت. نظم روزمره برهم خورد و زنان، هرچند در هراس بهسر میبردند، همزمان آماده بودند تا در مواجهه با دشمن و شرایط بحرانی، تصمیمات هوشمندانهای اتخاذ کنند. در ابتدا باور داشتند جنگ به مرزها محدود میماند و به شهرها و خانهها نفوذ نمیکند. اما با آغاز جنگ، برخلاف تصور رایج که زنان را صرفاً قربانیان ناتوان میپندارد، مسئولیتهایی بر عهده گرفتند که فراتر از انتظار بود. آنها که در جامعهای سنتی و مردسالار پرورش یافته بودند، در جبههها فراتر از آموزشهای پیشین، شایستگی خود را اثبات کردند. پژوهشهای پساجنگی و مصاحبه با زنانی که جنگ را از نزدیک تجربه کردهاند، نشان میدهد زنان نقشی مؤثر، کارآمد و هماهنگ ایفا نمودند؛ هرچند با ترس و اضطرابی مداوم که حتی پس از پایان جنگ نیز ادامه یافت.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=هانیه|نام خانوادگی۱=دانشور|نام۲=محمد تقی|نام خانوادگی۲=کرمی قهی|نام۳=محمد سعید|نام خانوادگی۳=ذکائی|سال=۱۴۰۲|دوره=۱۹|شماره=۳|صفحات=۱۱۹ -۱۴۶|عنوان=روایتی زنانه از جنگ ایران و عراق، تجربیات زیسته ی زنان خوزستانی ساکن در (شهرک شهید بهشتی مشهد)|ژورنال=فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات}}</ref> | دانشور در مقالهاش درباره [[جنگ ایران و عراق]] اشاره میکند: جنگ برای همه، بهویژه زنان، پیامدهایی عمیق بهبار آورد که زندگی را از ریشه دگرگون ساخت. نظم روزمره برهم خورد و زنان، هرچند در هراس بهسر میبردند، همزمان آماده بودند تا در مواجهه با دشمن و شرایط بحرانی، تصمیمات هوشمندانهای اتخاذ کنند. در ابتدا باور داشتند جنگ به مرزها محدود میماند و به شهرها و خانهها نفوذ نمیکند. اما با آغاز جنگ، برخلاف تصور رایج که زنان را صرفاً قربانیان ناتوان میپندارد، مسئولیتهایی بر عهده گرفتند که فراتر از انتظار بود. آنها که در جامعهای سنتی و مردسالار پرورش یافته بودند، در جبههها فراتر از آموزشهای پیشین، شایستگی خود را اثبات کردند. پژوهشهای پساجنگی و مصاحبه با زنانی که جنگ را از نزدیک تجربه کردهاند، نشان میدهد زنان نقشی مؤثر، کارآمد و هماهنگ ایفا نمودند؛ هرچند با ترس و اضطرابی مداوم که حتی پس از پایان جنگ نیز ادامه یافت.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=هانیه|نام خانوادگی۱=دانشور|نام۲=محمد تقی|نام خانوادگی۲=کرمی قهی|نام۳=محمد سعید|نام خانوادگی۳=ذکائی|سال=۱۴۰۲|دوره=۱۹|شماره=۳|صفحات=۱۱۹ -۱۴۶|عنوان=روایتی زنانه از جنگ ایران و عراق، تجربیات زیسته ی زنان خوزستانی ساکن در (شهرک شهید بهشتی مشهد)|ژورنال=فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات}}</ref> | ||
== نقش زنان ایرانی در جنگ == | == نقش زنان ایرانی در جنگ == | ||
میلیونها زن ایرانی در جریان جنگ مشارکت فعال داشتند؛ برخی در کنار مردان به نبرد پرداختند و برخی دیگر با ایفای نقشهایی چون پزشک مجروحان، راننده کامیون، خبرنگار و اهداکننده خون، به پشتیبانی پرداختند. بسیاری از آنها با اهدای طلا و وجوه نقدی، هزینههای جبههها را تأمین کردند. اغلب این زنان، همچون محرکی برای شوهران و فرزندانشان عمل نمودند تا داوطلبانه به میدان جنگ بشتابند. | میلیونها زن ایرانی در جریان جنگ مشارکت فعال داشتند؛ برخی در کنار مردان به نبرد پرداختند و برخی دیگر با ایفای نقشهایی چون پزشک مجروحان، راننده کامیون، خبرنگار و اهداکننده خون، به پشتیبانی پرداختند. بسیاری از آنها با اهدای طلا و وجوه نقدی، هزینههای جبههها را تأمین کردند. اغلب این زنان، همچون محرکی برای شوهران و فرزندانشان عمل نمودند تا داوطلبانه به میدان جنگ بشتابند. | ||
=== ۱. پرستاری و مداوای مجروحین | === ۱. پرستاری و مداوای مجروحین === | ||
در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان نقش کلیدی در پرستاری و مداوای مجروحان ایفا کردند. آنها در بیمارستانهای صحرایی و مراکز درمانی، مسئولیتهایی مانند پانسمان زخمها، تزریق دارو، مراقبتهای اولیه و جابجایی بیماران را بر عهده داشتند. تعداد زیادی از زنان داوطلب، از جمله پرستاران آموزشدیده و نیروهای کمکی، در خط مقدم و عقبه جبههها خدمترسانی کردند. بر اساس گزارشهای رسمی، بیش از ۲۵ هزار زن در کادر درمان فعال بودند و به درمان صدها هزار مجروح کمک شایانی نمودند. این فعالیتها، علاوه بر کاهش نرخ مرگومیر، به حفظ روحیه رزمندگان نیز یاری رساند و بخشی از تلاشهای حمایتی جامعه را تشکیل میداد.<ref>{{یادکرد ژورنال|سال=۱۴۰۰|دوره=۲۴|شماره=۹۴|صفحات=۲۷ - ۵۰|نام=سمیه سادات|نام خانوادگی=شفیعی|عنوان=پرستاری از مجروحان در جنگ تحمیلی: تحلیل اجتماعی اخلاق مراقبت زنانه|ژورنال=مطالعات راهبردی زنان}}</ref> | در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان نقش کلیدی در پرستاری و مداوای مجروحان ایفا کردند. آنها در بیمارستانهای صحرایی و مراکز درمانی، مسئولیتهایی مانند پانسمان زخمها، تزریق دارو، مراقبتهای اولیه و جابجایی بیماران را بر عهده داشتند. تعداد زیادی از زنان داوطلب، از جمله پرستاران آموزشدیده و نیروهای کمکی، در خط مقدم و عقبه جبههها خدمترسانی کردند. بر اساس گزارشهای رسمی، بیش از ۲۵ هزار زن در کادر درمان فعال بودند و به درمان صدها هزار مجروح کمک شایانی نمودند. این فعالیتها، علاوه بر کاهش نرخ مرگومیر، به حفظ روحیه رزمندگان نیز یاری رساند و بخشی از تلاشهای حمایتی جامعه را تشکیل میداد.<ref>{{یادکرد ژورنال|سال=۱۴۰۰|دوره=۲۴|شماره=۹۴|صفحات=۲۷ - ۵۰|نام=سمیه سادات|نام خانوادگی=شفیعی|عنوان=پرستاری از مجروحان در جنگ تحمیلی: تحلیل اجتماعی اخلاق مراقبت زنانه|ژورنال=مطالعات راهبردی زنان}}</ref> | ||
=== ۲. شرکت در عملیات | === ۲. شرکت در عملیات نظامی === | ||
در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان عمدتاً در نقشهای پشتیبانی مانند امدادگری، پرستاری و تدارکات شرکت داشتند، اما موارد محدودی از حضور مستقیم در خط مقدم گزارش شده است. در خرمشهر و آبادان، گروهی از زنان بسیجی و امدادگر در سنگرسازی، نگهبانی، رساندن مهمات و اسارت نیروهای عراقی مشارکت کردند؛ مانند آمنه وهابزاده که در [[عملیات ثامنالائمه]] و [[عملیات بیتالمقدس]] حضور داشت و هفت بار مجروح شد. در [[سوسنگرد]]، زنان با چوبدستی یا دست خالی، سربازان عراقی را اسیر کردند. همچنین، [[فاطمه نوابصفوی]] به عنوان دیدهبان در [[عملیات بهمنشیر]] اطلاعات جمعآوری کرد.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=محمد|نام خانوادگی۱=علیپور|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=اکبری مطلق|نام۳=مبینا|نام خانوادگی۳=رضایی|نام۴=مریم|نام خانوادگی۴=رسولی طرقی|سال=۱۴۰۳|دوره=ششم|شماره=۱۰|صفحات=۱۷۳ -۱۹۲|عنوان=بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی|ژورنال=نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر}}</ref> | در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان عمدتاً در نقشهای پشتیبانی مانند امدادگری، پرستاری و تدارکات شرکت داشتند، اما موارد محدودی از حضور مستقیم در خط مقدم گزارش شده است. آنها در جنگ ایران و عراق مسئولیتهای نظامی مشخصی بر عهده داشتند. نگهبانی انبارهای مهمات و ارز را انجام میدادند تا از دسترسی غیرمجاز جلوگیری کنند و امنیت تأسیسات عقبه را حفظ نمایند. رانندگی وسایل نقلیه برای جابهجایی تجهیزات و مهمات به مناطق عملیاتی، بخشی از وظایفشان بود. پشتیبانی لجستیکی شامل توزیع منظم آذوقه و مواد مصرفی میان نیروها را نیز پوشش میدادند. تعمیرات مقدماتی تجهیزات نظامی و گشتزنی در نواحی حساس عقبه، به کارایی عملیات کمک میکرد. این نقشها بر اساس نیازهای عملیاتی تعریف شده و بخشی از ساختار دفاعی بودند. در خرمشهر و آبادان، گروهی از زنان بسیجی و امدادگر در سنگرسازی، نگهبانی، رساندن مهمات و اسارت نیروهای عراقی مشارکت کردند؛ مانند آمنه وهابزاده که در [[عملیات ثامنالائمه]] و [[عملیات بیتالمقدس]] حضور داشت و هفت بار مجروح شد. در [[سوسنگرد]]، زنان با چوبدستی یا دست خالی، سربازان عراقی را اسیر کردند. همچنین، [[فاطمه نوابصفوی]] به عنوان دیدهبان در [[عملیات بهمنشیر]] اطلاعات جمعآوری کرد.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=محمد|نام خانوادگی۱=علیپور|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=اکبری مطلق|نام۳=مبینا|نام خانوادگی۳=رضایی|نام۴=مریم|نام خانوادگی۴=رسولی طرقی|سال=۱۴۰۳|دوره=ششم|شماره=۱۰|صفحات=۱۷۳ -۱۹۲|عنوان=بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی|ژورنال=نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر}}</ref> | ||
=== ۳. عکاسی و خبرنگاری === | === ۳. عکاسی و خبرنگاری === | ||
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش فعالی در خبرنگاری و عکاسی جنگی ایفا کردند. به عنوان خبرنگاران، گزارشهای میدانی از عملیاتها تهیه مینمودند و اخبار را از خطوط مقدم به رسانههای داخلی منتقل میکردند. عکاسان زن با ثبت تصاویر رزمندگان، انبارهای مهمات و صحنههای رزمی، مستندات بصری ارزشمندی تولید کردند. این فعالیتها به اطلاعرسانی عمومی و حفظ روحیه جامعه کمک میکرد. آنها در شرایط سخت جبههها، با تجهیزات ساده، مصاحبه با فرماندهان و نیروها را انجام میدادند و محتوای خبری را برای نشریات و رادیو فراهم میآوردند.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=محمد|نام خانوادگی۱=علی پور|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=اکبری مطلق|نام۳=مبینا|نام خانوادگی۳=رضایی|نام۴=مریم|نام خانوادگی۴=رسولی طرقی|سال=۱۴۰۳|دوره=۶|شماره=۱۰|صفحات=۱۷۳ - ۱۹۲|عنوان=بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی|ژورنال=نشریه علمی دفاع مقدس و جنگ های معاصر}}</ref> | |||
=== ۴. | === ۴. آموزش === | ||
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش کلیدی در تعلیم و تربیت بر عهده داشتند و به عنوان معلم، نسل جوان را آموزش میدادند. در سیستم آموزش و پرورش، برنامههای درسی را با تمرکز بر ارزشهای اسلامی مانند ایثار، شهادت و جهاد غنیسازی کردند و کلاسهای فوقبرنامه برای ترویج فرهنگ مقاومت برگزار نمودند. به عنوان مربی، کودکان را در اردوهای آموزشی بسیجی تربیت میکردند، روحیه دفاعی را تقویت مینمودند و از طریق داستانگویی و فعالیتهای گروهی، مفاهیم فداکاری را آموزش میدادند. کتابها و محتوای آموزشی با محوریت ارزشهای انقلاب اسلامی تدوین و تدریس میشد. در مهدکودکها و مدارس، آموزشهای عملی ایثار را اجرا میکردند که نسل آینده را برای حفظ ارزشهای اسلامی آماده تر می ساخت.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=محمد|نام خانوادگی۱=علی پور|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=اکبری مطلق|نام۳=مبینا|نام خانوادگی۳=رضایی|نام۴=مریم|نام خانوادگی۴=رسولی طرقی|سال=۱۴۰۳|دوره=۶|شماره=۱۰|صفحات=۱۷۳ - ۱۹۲|عنوان=بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی|ژورنال=نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر}}</ref> | |||
=== ۵. حفظ آثار و خاطرات پس از جنگ === | === ۵. حفظ آثار و خاطرات پس از جنگ === | ||
س از پایان جنگ ایران و عراق، زنان نقش برجستهای در حفظ آثار و خاطرات جنگ بر عهده گرفتند. آنها با جمعآوری اسناد، عکسها و اشیاء جنگی، موزههای دفاع مقدس را راهاندازی و غنیسازی کردند. به عنوان نویسندگان، کتابهای خاطرات رزمندگان، زندگینامه شهدا و روایتهای شفاهی را تدوین و منتشر نمودند. این آثار، نسلهای بعدی را با فداکاریها و ارزشهای دوران جنگ آشنا میساخت. فعالیت در انجمنهای حفظ آثار، برگزاری نمایشگاهها و تولید فیلمهای مستند از دیگر تلاشهایشان بود که میراث فرهنگی دفاع مقدس را زنده نگه داشت.<ref>{{یادکرد ژورنال|نام۱=محمد|نام خانوادگی۱=علیپور|نام۲=جواد|نام خانوادگی۲=اکبری مطلق|نام۳=مبینا|نام خانوادگی۳=رضایی|نام۴=مریم|نام خانوادگی۴=رسولی طرقی|سال=۱۴۰۳|دوره=۶|شماره=۱۰|صفحات=۱۷۳ - ۱۹۲|عنوان=بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی|ژورنال=نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر}}</ref> | |||
=== | == نقش زنان در کلام رهبران ایران == | ||
[[روح الله موسوی خمینی]] درباره نقش زنان در جنگ ۸ ساله ایران و عراق گفته است: افتخار بر این قشر عظیمی که با حضور ارزشمند و شجاعانه در صحنه دفاع، میهن اسلامی و قرآن کریم و انقلاب را به پیروزی رسانده و اکنون در جبهه و پشت جبهه در حال فعالیت و آماده فداکاری هستند. و همانطور که بر مردها لازم است که جلو بروند و پیشقدم باشند، شما خانم ها هم در کار پشت جبهه باید کمک کنید، مهیا شوید که اگر خدای ناخواسته یک وقت دفاع عمومی بر همه واجب شد، یعنی همه ما بی استثنا هر کس قدرت دارد بی استثنا بر او واجب شد، مهیا باشید برای دفاع.<ref>{{یادکرد کتاب|عنوان=دفاع مقدس (جنگ تحمیلی) در اندیشه امام خمینی ره|سال=۱۳۹۲|نام=روح الله|نام خانوادگی=موسوی خمینی|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|صفحه=۳۲۷|مکان=تهران|کوشش=مهدی مرندی}}</ref> | |||
== نقش زنان | [[علی حسینی خامنه ای]] نیز در این باره گفته است: شهیدان و جانبازان و آزادگان زن، نمایشگرانِ یکی از برترین قلّههای افتخارات انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامیاند. قدرت ایمان، راه مجاهدتهای بزرگ را به روی زنان ایرانی گشود و صحنههای شگفتانگیز و کمنظیری از حضور شجاعانه و فداکارانه و مبتکرانهی آنان در میدانهای دشوار پدید آورد. از تظاهرات شورانگیز روزهای انقلاب تا دوران فراموشنشدنی دفاع مقدّس، و از قهرمانی در صفوف نبرد تا دل بریدن از فرزند و همسر و فرستادن آنان به پیشباز خطر و تا خدمات پشت جبهه، و از حضور در جبههی علم و تحقیق و فنّاوری و درخشندگی در وادی ادبیّات و هنر، تا هنرنمایی در عرصههای اجتماعی و سیاسی و مدیریّتها، و سرانجام فداکاری در میدان سلامت و خدمت به بیماران در آزمون پُرخطر اخیر، همه و همه نشانههای اعتلای معنوی زنِ ایرانی است که به برکت نظام اسلامی و درسها و ارزشگذاریهای اسلام پدید آمده است. بیشک زنان شهید و جانباز و آزاده -که تعداد آنان را هفده هزار دانستهاند- در قلّهی این افتخاراتند. زن ایرانی توانست بهرغم فرهنگ فساد و انحطاط غربیِ تحمیلشده بر بسیاری از زنان در دوران نحس پهلوی، خود را به شرافت و طهارت مطلوب اسلام نزدیک کند و این افتخاری بزرگ است؛ و الحمد لله ربّ العالمین. <ref>سایت خامنه ای. پیام به کنگره ملی هفده هزار زن شهید، آزاده و جانباز، ۱۸ اسفند ۱۳۹۹</ref> | ||
== نتیجه == | |||
زنان در جنگ ها در کنار نقش هایی چون حمایت از خانواده، امدادرسانی و پرستاری، در نبرد های مسلحانه و تأمین نیاز های لجستیکی نیز نقشی پر رنگ داشته اند. زنان ایرانی نیز در جنگ ایران و عراق در حوزه های مختلفی به ایفای نقش پرداخته و حمایت های اجتماعی و اقتصادی وسیعی از خود نشان دادند. آنها در برطرف نمودن نیاز های رزمندگان مانند تهیه مواد غذایی، جذب کمک های نقدی، کمک به رزمندگان مجروح، رخت شویی و خیاطی نقش آفرینی داشتند. به جهت نقش فعال آنها در جنگ و بر اساس آمار های بیان شده، ۶۴۲۸ نفر از زنان و مادران ایران در طول ۸ سال جنگ ایران و عراق به شهادت رسیدند. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۲۸: | خط ۳۵: | ||
[[رده:جنگ های ایران]] | [[رده:جنگ های ایران]] | ||
[[رده:زنان ایران]] | [[رده:زنان ایران]] | ||
[[رده:زنان رزمنده]] | |||
[[رده:مادران شهید]] | |||
[[رده:فمنیسم اسلامی]] | |||
نسخهٔ ۴ مهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۰۶
زنان از زمان مشروطه نقش خاصی در مسائل سیاسی داشتند. زنان در عرصه های مختلفی همکار مردان بودند و این همکاری بعد از انقلاب اسلامی بویژه در زمان جنگ ایران و عراق نمود بیشتری داشت. آنها در کمک رسانی و پشتیبانی پشت جبهه ها موفق و فعال عمل کرده و توانستند در پیشبرد اهداف جنگ مؤثر باشند. زنان به عنوان کنشگران اجتماعی در یک فرایند فعال از راه تعامل های معنا دار برای درک و اغییر خود اقدام می کنند. زنان در جنگ ایران و عراق با بهره گیری از فرصتی که ایجاد شده بود توانستند در حوزه ای که تا قبل از جنگ در آن سهمی نداشته یا اگر داشتند اندک بود؛ مشارکت گسترده ای داشته باشند. حوزه سیاست و اجتماعی که بیشتر سهم مردان بود.[۱]
زنان در جنگ ایران و عراق
دانشور در مقالهاش درباره جنگ ایران و عراق اشاره میکند: جنگ برای همه، بهویژه زنان، پیامدهایی عمیق بهبار آورد که زندگی را از ریشه دگرگون ساخت. نظم روزمره برهم خورد و زنان، هرچند در هراس بهسر میبردند، همزمان آماده بودند تا در مواجهه با دشمن و شرایط بحرانی، تصمیمات هوشمندانهای اتخاذ کنند. در ابتدا باور داشتند جنگ به مرزها محدود میماند و به شهرها و خانهها نفوذ نمیکند. اما با آغاز جنگ، برخلاف تصور رایج که زنان را صرفاً قربانیان ناتوان میپندارد، مسئولیتهایی بر عهده گرفتند که فراتر از انتظار بود. آنها که در جامعهای سنتی و مردسالار پرورش یافته بودند، در جبههها فراتر از آموزشهای پیشین، شایستگی خود را اثبات کردند. پژوهشهای پساجنگی و مصاحبه با زنانی که جنگ را از نزدیک تجربه کردهاند، نشان میدهد زنان نقشی مؤثر، کارآمد و هماهنگ ایفا نمودند؛ هرچند با ترس و اضطرابی مداوم که حتی پس از پایان جنگ نیز ادامه یافت.[۲]
نقش زنان ایرانی در جنگ
میلیونها زن ایرانی در جریان جنگ مشارکت فعال داشتند؛ برخی در کنار مردان به نبرد پرداختند و برخی دیگر با ایفای نقشهایی چون پزشک مجروحان، راننده کامیون، خبرنگار و اهداکننده خون، به پشتیبانی پرداختند. بسیاری از آنها با اهدای طلا و وجوه نقدی، هزینههای جبههها را تأمین کردند. اغلب این زنان، همچون محرکی برای شوهران و فرزندانشان عمل نمودند تا داوطلبانه به میدان جنگ بشتابند.
۱. پرستاری و مداوای مجروحین
در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان نقش کلیدی در پرستاری و مداوای مجروحان ایفا کردند. آنها در بیمارستانهای صحرایی و مراکز درمانی، مسئولیتهایی مانند پانسمان زخمها، تزریق دارو، مراقبتهای اولیه و جابجایی بیماران را بر عهده داشتند. تعداد زیادی از زنان داوطلب، از جمله پرستاران آموزشدیده و نیروهای کمکی، در خط مقدم و عقبه جبههها خدمترسانی کردند. بر اساس گزارشهای رسمی، بیش از ۲۵ هزار زن در کادر درمان فعال بودند و به درمان صدها هزار مجروح کمک شایانی نمودند. این فعالیتها، علاوه بر کاهش نرخ مرگومیر، به حفظ روحیه رزمندگان نیز یاری رساند و بخشی از تلاشهای حمایتی جامعه را تشکیل میداد.[۳]
۲. شرکت در عملیات نظامی
در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷)، زنان عمدتاً در نقشهای پشتیبانی مانند امدادگری، پرستاری و تدارکات شرکت داشتند، اما موارد محدودی از حضور مستقیم در خط مقدم گزارش شده است. آنها در جنگ ایران و عراق مسئولیتهای نظامی مشخصی بر عهده داشتند. نگهبانی انبارهای مهمات و ارز را انجام میدادند تا از دسترسی غیرمجاز جلوگیری کنند و امنیت تأسیسات عقبه را حفظ نمایند. رانندگی وسایل نقلیه برای جابهجایی تجهیزات و مهمات به مناطق عملیاتی، بخشی از وظایفشان بود. پشتیبانی لجستیکی شامل توزیع منظم آذوقه و مواد مصرفی میان نیروها را نیز پوشش میدادند. تعمیرات مقدماتی تجهیزات نظامی و گشتزنی در نواحی حساس عقبه، به کارایی عملیات کمک میکرد. این نقشها بر اساس نیازهای عملیاتی تعریف شده و بخشی از ساختار دفاعی بودند. در خرمشهر و آبادان، گروهی از زنان بسیجی و امدادگر در سنگرسازی، نگهبانی، رساندن مهمات و اسارت نیروهای عراقی مشارکت کردند؛ مانند آمنه وهابزاده که در عملیات ثامنالائمه و عملیات بیتالمقدس حضور داشت و هفت بار مجروح شد. در سوسنگرد، زنان با چوبدستی یا دست خالی، سربازان عراقی را اسیر کردند. همچنین، فاطمه نوابصفوی به عنوان دیدهبان در عملیات بهمنشیر اطلاعات جمعآوری کرد.[۴]
۳. عکاسی و خبرنگاری
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش فعالی در خبرنگاری و عکاسی جنگی ایفا کردند. به عنوان خبرنگاران، گزارشهای میدانی از عملیاتها تهیه مینمودند و اخبار را از خطوط مقدم به رسانههای داخلی منتقل میکردند. عکاسان زن با ثبت تصاویر رزمندگان، انبارهای مهمات و صحنههای رزمی، مستندات بصری ارزشمندی تولید کردند. این فعالیتها به اطلاعرسانی عمومی و حفظ روحیه جامعه کمک میکرد. آنها در شرایط سخت جبههها، با تجهیزات ساده، مصاحبه با فرماندهان و نیروها را انجام میدادند و محتوای خبری را برای نشریات و رادیو فراهم میآوردند.[۵]
۴. آموزش
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش کلیدی در تعلیم و تربیت بر عهده داشتند و به عنوان معلم، نسل جوان را آموزش میدادند. در سیستم آموزش و پرورش، برنامههای درسی را با تمرکز بر ارزشهای اسلامی مانند ایثار، شهادت و جهاد غنیسازی کردند و کلاسهای فوقبرنامه برای ترویج فرهنگ مقاومت برگزار نمودند. به عنوان مربی، کودکان را در اردوهای آموزشی بسیجی تربیت میکردند، روحیه دفاعی را تقویت مینمودند و از طریق داستانگویی و فعالیتهای گروهی، مفاهیم فداکاری را آموزش میدادند. کتابها و محتوای آموزشی با محوریت ارزشهای انقلاب اسلامی تدوین و تدریس میشد. در مهدکودکها و مدارس، آموزشهای عملی ایثار را اجرا میکردند که نسل آینده را برای حفظ ارزشهای اسلامی آماده تر می ساخت.[۶]
۵. حفظ آثار و خاطرات پس از جنگ
س از پایان جنگ ایران و عراق، زنان نقش برجستهای در حفظ آثار و خاطرات جنگ بر عهده گرفتند. آنها با جمعآوری اسناد، عکسها و اشیاء جنگی، موزههای دفاع مقدس را راهاندازی و غنیسازی کردند. به عنوان نویسندگان، کتابهای خاطرات رزمندگان، زندگینامه شهدا و روایتهای شفاهی را تدوین و منتشر نمودند. این آثار، نسلهای بعدی را با فداکاریها و ارزشهای دوران جنگ آشنا میساخت. فعالیت در انجمنهای حفظ آثار، برگزاری نمایشگاهها و تولید فیلمهای مستند از دیگر تلاشهایشان بود که میراث فرهنگی دفاع مقدس را زنده نگه داشت.[۷]
نقش زنان در کلام رهبران ایران
روح الله موسوی خمینی درباره نقش زنان در جنگ ۸ ساله ایران و عراق گفته است: افتخار بر این قشر عظیمی که با حضور ارزشمند و شجاعانه در صحنه دفاع، میهن اسلامی و قرآن کریم و انقلاب را به پیروزی رسانده و اکنون در جبهه و پشت جبهه در حال فعالیت و آماده فداکاری هستند. و همانطور که بر مردها لازم است که جلو بروند و پیشقدم باشند، شما خانم ها هم در کار پشت جبهه باید کمک کنید، مهیا شوید که اگر خدای ناخواسته یک وقت دفاع عمومی بر همه واجب شد، یعنی همه ما بی استثنا هر کس قدرت دارد بی استثنا بر او واجب شد، مهیا باشید برای دفاع.[۸]
علی حسینی خامنه ای نیز در این باره گفته است: شهیدان و جانبازان و آزادگان زن، نمایشگرانِ یکی از برترین قلّههای افتخارات انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامیاند. قدرت ایمان، راه مجاهدتهای بزرگ را به روی زنان ایرانی گشود و صحنههای شگفتانگیز و کمنظیری از حضور شجاعانه و فداکارانه و مبتکرانهی آنان در میدانهای دشوار پدید آورد. از تظاهرات شورانگیز روزهای انقلاب تا دوران فراموشنشدنی دفاع مقدّس، و از قهرمانی در صفوف نبرد تا دل بریدن از فرزند و همسر و فرستادن آنان به پیشباز خطر و تا خدمات پشت جبهه، و از حضور در جبههی علم و تحقیق و فنّاوری و درخشندگی در وادی ادبیّات و هنر، تا هنرنمایی در عرصههای اجتماعی و سیاسی و مدیریّتها، و سرانجام فداکاری در میدان سلامت و خدمت به بیماران در آزمون پُرخطر اخیر، همه و همه نشانههای اعتلای معنوی زنِ ایرانی است که به برکت نظام اسلامی و درسها و ارزشگذاریهای اسلام پدید آمده است. بیشک زنان شهید و جانباز و آزاده -که تعداد آنان را هفده هزار دانستهاند- در قلّهی این افتخاراتند. زن ایرانی توانست بهرغم فرهنگ فساد و انحطاط غربیِ تحمیلشده بر بسیاری از زنان در دوران نحس پهلوی، خود را به شرافت و طهارت مطلوب اسلام نزدیک کند و این افتخاری بزرگ است؛ و الحمد لله ربّ العالمین. [۹]
نتیجه
زنان در جنگ ها در کنار نقش هایی چون حمایت از خانواده، امدادرسانی و پرستاری، در نبرد های مسلحانه و تأمین نیاز های لجستیکی نیز نقشی پر رنگ داشته اند. زنان ایرانی نیز در جنگ ایران و عراق در حوزه های مختلفی به ایفای نقش پرداخته و حمایت های اجتماعی و اقتصادی وسیعی از خود نشان دادند. آنها در برطرف نمودن نیاز های رزمندگان مانند تهیه مواد غذایی، جذب کمک های نقدی، کمک به رزمندگان مجروح، رخت شویی و خیاطی نقش آفرینی داشتند. به جهت نقش فعال آنها در جنگ و بر اساس آمار های بیان شده، ۶۴۲۸ نفر از زنان و مادران ایران در طول ۸ سال جنگ ایران و عراق به شهادت رسیدند.
منابع
- ↑ کولایی، الهه؛ بهبهانی، سیمین (۱۴۰۰). «تجربه زیسته زنان رزمنده در جنگ ایران و عراق و باز اندیشی در نقش های سنتی سیاسی و اجتماعی آنان». پژوهشنامه علوم سیاسی. پیاپی ۶۴ (۴): ۱۴۵ تا ۱۸۰.
- ↑ دانشور، هانیه؛ کرمی قهی، محمد تقی؛ ذکائی، محمد سعید (۱۴۰۲). «روایتی زنانه از جنگ ایران و عراق، تجربیات زیسته ی زنان خوزستانی ساکن در (شهرک شهید بهشتی مشهد)». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. ۱۹ (۳): ۱۱۹ -۱۴۶.
- ↑ شفیعی، سمیه سادات (۱۴۰۰). «پرستاری از مجروحان در جنگ تحمیلی: تحلیل اجتماعی اخلاق مراقبت زنانه». مطالعات راهبردی زنان. ۲۴ (۹۴): ۲۷ - ۵۰.
- ↑ علیپور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر. ششم (۱۰): ۱۷۳ -۱۹۲.
- ↑ علی پور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی دفاع مقدس و جنگ های معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳ - ۱۹۲.
- ↑ علی پور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳ - ۱۹۲.
- ↑ علیپور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگ های معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳ - ۱۹۲.
- ↑ موسوی خمینی، روح الله (۱۳۹۲). دفاع مقدس (جنگ تحمیلی) در اندیشه امام خمینی ره. به کوشش مهدی مرندی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص. ۳۲۷.
- ↑ سایت خامنه ای. پیام به کنگره ملی هفده هزار زن شهید، آزاده و جانباز، ۱۸ اسفند ۱۳۹۹