پدافند غیرعامل
نقش زنان در پدافند غیر عامل
در جهانی که امنیت، بستر نخستین شکوفایی انسان و جامعه است، پدافند غیرعامل با رویکردی پیشگیرانه، خردمندانه و مبتنی بر تابآوری، ستون فقرات امنیت پایدار و همهجانبه محسوب میشود. این سامانه دفاعی، متشکل از اقداماتی همچون آموزش همگانی، پنهانسازی، استتار و ایمنسازی، نه تنها رویکردی منطبق با فطرت امنیتطلبی بشر، بلکه تجلی عینی تلاش برای صیانت از «نعمت امنیت» به عنوان موهبتی الهی است که در تعالیم اسلام، طلب و حفظ آن وظیفهای همگانی شمرده شده است. در این منظومه دفاعی غیرمسلحانه، نقش زنان به عنوان محورهای کانونی خانواده و بافت اجتماعی، از جایگاهی بیبدیل و تکاملی برخوردار است. زنان در نگاه اسلامی، تنها مصرفکنندگان این امنیت نیستند؛ بلکه آنان اصلیترین خالقان، حافظان و انتقالدهندگان فرهنگِ ایمنی، ارزشهای تابآوری و مهارتهای حیاتی بقا به نسل آینده هستند. آنها با ایفای نقش «نگهبانان نامرئی امنیت»، پلی استوار بین آموزههای دینی، اقدامات پدافند غیرعامل و ایجاد آرامش پایدار در سطوح خرد و کلان جامعه میزنند. پس تحقق کامل ظرفیتهای پدافند غیرعامل در گرو بهکارگیری تمامعیار سرم ایه انسانی جامعه و در رأس آن، شناخت، توانمندسازی و به میدان آوردن ظرفیتهای راهبردی زنان در عرصه پیشگیری و مدیریت بحران است.
زن، خط مقدم پدافند غیر عامل در جنگ نرم
در تحولات راهبردی معاصر، دشمن به این باور رسیده است که رویکردهای سنتیِ مبتنی بر جنگ سخت نه تنها به شکست میانجامد، بلکه هزینههای جانی و مالی سنگینی در پی دارد. از این رو، تمرکز خود را بر روشهایی معطوف کرده که با کمترین هزینه، بیشترین تأثیر را ایجاد کنند. ایجاد تفرقه در میان گروههای مختلف و گسترش جنگهای نیابتی، از جمله این تلاشهاست. نمونهٔ عینی آن را در صحنههایی نظیر کشورهای اسلامی شاهد بودهایم، جایی که با ایجاد گروههایی مانند داعش، تلاش شد تا مسلمانان را به جان یکدیگر بیندازند.
در ادامه، دشمن به شیوهای دیگر نیز متوسل شده است: نفوذ از درون، بهگونهای موریانهوار، تا از طریق تغییر هویت ملتها، اهداف خود را بر جوامع هدف تحمیل کند. همانگونه که نظریهپردازانشان تأکید دارند، دوران جنگ سخت و فیزیکی به پایان رسیده و امروزه باید از طریق نفوذ به قلبها و افکار عمومی، ملتها را به خدمت گرفت. اینجاست که نقش زنان بهعنوان کنشگرانی پیشقدم، حیاتی میشود. اگر زنان از آگاهی، مهارت، توان کنشگری و واکنش به موقع در برابر وضعیتهای پیچیده و متحول برخوردار نباشند، خسارتی جدی متوجه جامعه خواهد شد.
از آنجا که زنان قوامبخش و ستون خانوادهٔ اسلامی-ایرانی بهشمار میروند، دشمن اصلیترین هدف خود را حمله به الگوی زن متعالی اسلامی-ایرانی و نهاد خانواده قرار داده است. بنابراین، آگاهیبخشی و توانمندسازی زنان در عرصههای فکری، اجتماعی و اقتصادی، نه تنها یک ضرورت، که راهبردی اساسی در دفاع غیرعامل و صیانت از جامعه محسوب میشود.
مبانی اسلامی نقشآفرینی زنان در ایجاد امنیت
اسلام، مسئولیت اجتماعی را منحصر به یک جنس نمیداند. قرآن کریم در آیهای همگانی میفرمایند: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»(سوره توبه، آیه 71، صفحه 198)؛ مردان و زنان باایمان، یار و یاور یکدیگرند که به کار شایسته فرمان میدهند و از ناشایست بازمیدارند. این آیه، پایه مشارکت فعال زن و مرد در ساختن جامعهای امن و سالم را مشخص میکند.
در سیره عملی، حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا، با مدیریت بحران، صبر و انتقال پیامبرانه حقایق، بزرگترین نقش پدافند غیرعامل - یعنی «حفظ جان باقیماندگان و صیانت از پیام قیام» - را در شرایطی بحرانیتر از جنگهای متعارف ایفا کردند(۴).
نقش آموزشی و فرهنگسازی زنان
زن، اولین و مؤثرترین مدرس فرهنگ ایمنی و تابآوری است. آموزههای مربوط به پرهیز از خطر، رعایت بهداشت، مدیریت منابع و حفظ آرامش، نخستین بار در دامان مادر و در محیط خانواده نهادینه میشود. پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ»(۶) که میتوان از آن، نقش محوری مادر در تأمین سعادت و امنیت اخروی و دنیوی فرزندان را دریافت. بنابراین، یک مادر آگاه به اصول پدافند غیرعامل (مانند کمکهای اولیه، نقاط امن خانه، مخاطرات محیطی) میتواند نسلی آگاه، هوشیار و مقاوم در برابر تهدیدات پرورش دهد.
عرصههای عملیاتی مشارکت زنان
الف) در حریم خانواده:
زن به عنوان مدیر داخلی خانه، میتواند با اقدامات ساده اما حیاتی، خانه را به پایگاهی امن تبدیل کند:
· آمادهسازی: ذخیرهسازی آب، غذای پایدار، دارو و لوازم اولیه برای حداقل ۷۲ ساعت.
· آموزش درونخانوادگی: تمرین خروج اضطراری، تعیین محل ملاقات خارج از خانه، آموزش شمارههای اضطراری به کودکان.
· ایمنسازی: شناسایی و رفع خطرات احتمالی در خانه (نظیر اشیای ناپایدار، شیرهای گاز، سیمهای برق).
· مدیریت بحران خانگی: حفظ خونسردی، کنترل استرس سایر اعضا و اجرای برنامه از پیش تمرین شده در مواقع بحران.
ب) در عرصه محله و جامعه:
· شبکهسازی: تشکیل یا پیوستن به گروههای همیاری زنان محله برای پشتیبانی در مواقع اضطراری.
· مشارکت در طرحهای محلهای: همکاری در شناسایی نقاط امن، خطرناک و آسیبپذیر محله و ارائه پیشنهاد به شوراها.
· فعالیت در بسیج جامعه محله: بهرهگیری از ظرفیتهای موجود مانند پایگاههای بسیج محله برای آموزشهای همگانی.
· مشاوره در طراحی شهری: استفاده از دیدگاه ریزبین و تجربه زیسته زنان در طراحی فضاهای امن و کمخطر شهری.
زنان به عنوان عامل تابآوری و بازسازی روانی جامعه
در شرایط پس از بحران (نظیر سیل، زلزله یا جنگ)، زنان نقش بیبدیلی در بازسازی روحیه جامعه دارند. آنان با ایجاد فضای امن عاطفی برای کودکان و سایر اعضای خانواده، مدیریت غم و حفظ امید، سنگ بنای بازسازی روانی-اجتماعی جامعه را میگذارند. این نقش، کاملاً منطبق بر جایگاه «امانتدار الهی» برای زن است که میتواند با «حفظ گرمی و صفای کانون خانواده»(۷)، جامعه را از فروپاشی روانی نجات دهد.
تجارب درخشان زنان ایرانی: از دفاع مقدس تا امروز
تاریخ معاصر ایران، سرشار از نمونههای درخشان مشارکت زنان در پدافند غیرعامل است:
· در دوران دفاع مقدس، زنان با مدیریت اقتصاد خانواده در شرایط تحریم، پذیرایی از خانوادههای شهدا و آسیبدیدگان، و حفظ چرخه تولید فرهنگی و اجتماعی، بزرگترین پشتوانه برای رزمندگان در جبههها بودند(۸).
· در بحرانهای طبیعی مانند زلزله بم و سیلهای اخیر، زنان به عنوان اولین پاسخدهندگان، سازماندهندگان کمپهای اسکان موقت، مراقبان کودکان و کهنسالان و توزیعکنندگان عادلانه منابع، نقش ستودنیای ایفا کردند(۹).
· امروز نیز با گسترش فضای مجازی، زنان با تولید و ترویج محتوای آموزشی ساده درباره مقابله با مخاطرات (آتشسوزی، زلزله، سیل) و بهداشت در بحران، در خط مقدم آموزش همگانی قرار دارند.
راهکارها و پیشنهادها
برای نهادینه کردن و تقویت این نقش حیاتی، پیشنهاد میشود:
۱. آموزش رسمی: گنجاندن دروس اختیاری یا کارگاههای اجباری «مهارتهای زندگی و مدیریت بحران برای خانواده» در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی، به ویژه برای دانشجویان دختر.
۲. بسترهای محلی: تقویت و حمایت از «کانونهای فرهنگی-آموزشی زنان» در مساجد، حسینیهها و سراهای محله با محوریت آموزش پدافند غیرعامل.
۳. تولید محتوا: تولید فیلمهای کوتاه، اینفوگرافیها و پادکستهای آموزشی جذاب با زبان و نمادهای مذهبی-فرهنگی متناسب با زنان.
۴. الگوسازی: معرفی گسترده «بانوان نمونه پدافند غیرعامل» در رسانهها و تجلیل از آنان به عنوان قهرمانان ملی امنیت.
۵. مشارکت در طراحی: حضور مشاوران زن در شوراهای برنامهریزی شهری و ستادهای مدیریت بحران استانها و شهرها.
نتیجهگیری
زن مسلمان ایرانی، با تکیه بر سرچشمههای عمیق ایمان و تعقل، و با الهام از الگوهای بینظیری چون حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س)، تنها یک عامل انفعالی در جامعه نیست. او میتواند و باید به «سپاه نامرئی» پدافند غیرعامل تبدیل شود. سرمایهگذاری بر آگاهی، آموزش و توانمندسازی زنان در این حوزه، در حقیقت سرمایهگذاری بر امنیت نسل حاضر و آینده، تابآوری ملی و تحقق جامعهای مقاوم در برابر تمامی تهدیدات است. همانگونه که مقام معظم رهبری تأکید فرمودهاند: «اگر بانوان یک جامعه دارای بینش، دارای احساس مسئولیت، دارای انگیزه و دارای عمل صالح باشند، آن جامعه به سعادت خواهد رسید.»(۱۰) تحقق جامعه ایمن، بدون نقشآفرینی فعال، آگاهانه و همهجانبه زنان ممکن نخواهد بود.
---
ارجاعات
(۱) اشاره به مفاهیم امنیت در آیاتی همچون: سوره قریش، آیه ۴: «الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ» و نیز تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۳۲۵.
(۲) بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با بانوان نخبه، ۲۳/۰۶/۱۳۸۴. قابل دسترسی در: پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای
(۳) قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۷۱.
(۴) ر.ک. به: «الگوهای رفتاری حضرت زینب(س) در مدیریت بحران عاشورا»، مجله تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۵، صص ۸۵-۱۰۶.
(۵) شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، باب تأدیب الولد، حدیث ۲۵۳۲۵.
(۶) علاءالدین متقی هندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال، ج۱۶، حدیث ۴۵۴۰۷.
(۷) بیانات مقام معظم رهبری در جمع مردم قم، ۱۹/۱۰/۱۳۸۵.
(۸) ر.ک. به: «نقش زنان ایران در دفاع مقدس»، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، تهران، ۱۳۸۸.
(۹) ر.ک. به: «مطالعه نقش زنان در مدیریت بحرانهای طبیعی (زلزله بم)»، فصلنامه علمی-پژوهشی مدیریت بحران، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۲، صص ۳۵-۵۰.
(۱۰) بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با جمعی از بانوان قرآنپژوه، ۲۵/۰۵/۱۳۷۹.