المجموع فی الاقتصاد الاسلامی (کتاب)
المجموع فی الاقتصاد الاسلامی، اثری تحلیلی و گسترده به قلم رفیق یونس المصری، اندیشمند سوری (۱۹۴۲ ـ ۲۰۲۱)، در حوزه بازاندیشی مبانی اقتصاد اسلامی است. المصری در این کتاب با اتخاذ رویکردی فقهی-فلسفی، به نقدِ جریانهای تقلیدی و صوری در فقه معاملات و اندیشه اقتصادی معاصر میپردازد. چارچوب فکریِ نویسنده بر دو محورِ «تنظیم اخلاقی واقعیت» و «فقه واقعنگر در خدمت عدالت» استوار است. او از منظرِ روششناختی، علمگرایی افراطی و تلاش برای مدلسازیِ نظریههای اقتصادی اسلامی بر اساس الگوهای غربی را خطا دانسته، و معتقد است اسلام، نه یک نظام علمی تولید و مصرف، بلکه چارچوبی اخلاقی و عدالتمحور است. المصری در این اثر، موضوعاتی نظیر توسعه پایدار و اجتهاد جمعی را تحلیل کرده و بر ضرورت استقلال عقل فقیه از اثرپذیری سیاسی و مالی تأکید میورزد. رفیق یونس در بخشهای فقهی کتاب، با نقد کاربست حیلههای شرعی، معاملات صوری و ساختار قراردادهای بانکیِ رایج، خواهانِ بازگشت به روح عدالت و وجدان شرعی است. او با ارائه تحلیلی تاریخی، نشان میدهد که در سنت اسلامی، اقتصاد همواره در پیوند با اخلاق و سیاست فهم میشده و نه بهعنوان علمی منفک از این حوزهها.
از دیدگاه المصری، راهکار برونرفت از بحران کنونی، در گرو پیوند دوباره میان عقل، اخلاق و شریعت از طریق یک فقه واقعنگر است؛ فقهی که حقیقت و عدالت را بر ظواهر فریبنده مقدم میدارد. او معتقد است اقتصاد اسلامی برای تحقق غایات خود، باید از دو آسیب همزمان فاصله بگیرد: نخست، غرق شدن در دیدگاههای انتزاعی و بیتوجهی به واقعیتهای عینی اقتصاد؛ و دوم، تقلیل احکام به محاسباتِ سودمحور غربی. نقطهی قوت دیدگاه المصری، تفکیک دقیقِ میان احکام فقهی و تحلیلهای اقتصادی است. به باور وی، اقتصاد اسلامی بهجای درگیریهای بیپایان نظری با نظام سرمایهداری، باید بر اصلاح ساختارها و اخلاق نهادها تمرکز کند تا بتواند عدالت و کرامتِ انسانی را در ساحت عمل محقق سازد.