حق والدین

حقوق والدین از آموزه‌های اخلاقی و دینی مورد تأکید در سنت اسلامی است. در قرآن بر نیکی کردن به والدین بارها سفارش شده است.

جایگاه حقوق والدین در قرآن

در آیات قرآن، دستور به نیکی به والدین بلافاصله پس از امر به پرستش خداوند و نهی از شرک قرار گرفته است. این تقارن در آیاتی مانند بقره (آیه ۸۳)، نساء (آیه ۳۶)، انعام (آیه ۱۵۱) و اسراء (آیه ۲۳) دیده می‌شود. همچنین در سوره لقمان (آیات ۱۳-۱۴)، سپاسگزاری از والدین در کنار شکرگزاری از خداوند مطرح شده است که نشان‌دهنده اهمیت ویژه این آموزه در نظام اخلاقی اسلام است.

زمینه‌های تاریخی

تأکید بر احترام به والدین در ادیان پیشین نیز وجود داشته است. در کتاب‌های عهد عتیق (مانند سفر خروج، سفر لاویان و سفر تثنیه) دستورات مشابهی دیده می‌شود. برخی پژوهشگران غربی این آموزه اسلامی را با فرمان‌های ده‌گانه در دین یهود مقایسه کرده‌اند.

فلسفه و مبانی حقوق والدین

در تبیین دلیل این تأکید، معمولاً به زحمات والدین به ویژه مادران در دوران رشد و تربیت فرزندان اشاره می‌شود. برخی مفسران با استناد به آیاتی مانند اسراء (آیه ۲۴)، لقمان (آیات ۱۳-۱۴) و احقاف (آیه ۱۵)، ریشه این حق را در تلاش‌های والدین برای پرورش فرزند می‌دانند.

از دیدگاه برخی اندیشمندان مسلمان، چون والدین عامل پیدایش فرزندان هستند، احسان به ایشان در کنار عبادت خداوند قرار گرفته است. از نظر اخلاقی نیز رعایت حقوق والدین از مصادیق عدالت شمرده شده و حتی گاهی اولویت آن بر برخی حقوق الهی مورد بحث قرار گرفته است، چرا که والدین به عنوان موجودات نیازمند، انتظار جبران زحمات خود را دارند.

مصادیق حقوق والدین در قرآن

در قرآن به برخی مصادیق رفتار با والدین اشاره شده است:

· پرهیز از درشتی و بی‌احترامی به ویژه در دوران پیری والدین

· رفتار توأم با فروتنی و احترام

· دعا برای والدین در دوران حیات و پس از مرگ ایشان

در آیات قرآن، دعای پیامبران پیشین مانند ابراهیم، موسی و نوح برای والدینشان به عنوان الگو ذکر شده است. برخی مفسران معتقدند سیاق آیات قرآن و نیز احادیث، بر استجابت این دعاها دلالت دارد.

در سنت روایی

در منابع حدیثی نیز بر رعایت حقوق والدین، احترام به ایشان و دعا برای آنها تأکید فراوان شده است. این احادیث معمولاً در ذیل آیات مربوط به والدین نقل شده‌اند.