واجبات نماز

واجبات نماز اجزای اصلی نماز هستند که به قول مشهور فقیهان، شامل ۱۱ مورد است. واجبات نماز به رکن و غیر رکن تقسیم می‌شود. ترک عمدی یا سهوی واجب رکنی، نماز را باطل می‌کند، ولی ترک سهوی واجب غیر رکنی نماز را باطل نمی‌کند.

تعریف

واجبات نماز، اجزای اصلی نماز هستند که باید ادا گردند. تعداد واجبات نماز به قول مشهور، ۱۱ مورد است:

1. نیت: قصد و آگاهی در انجام نماز معین برای اطاعت از دستور خداوند و کسب رضایت او. نیت باید تا پایان نماز حفظ شود.
2. قیام: ایستاده بودن هنگام گفتن تکبیرةالاحرام، قرائت و نیز ایستاده بودن پیش و پس از رکوع.
3. تکبیرةالاحرام: گفتن «اَللّهُ أَکبَر» پس از نیت در ابتدای نماز و در حال قیام.
4. قرائت: خواندن سوره حمد و یک سوره کامل در رکعت اول و دوم، و خواندن سوره حمد یا تسبیحات در رکعت سوم و چهارم..
5. ذکر: گفتن عباراتی در رکوع و سجده. ذکر مستحب رکوع: سُبْحَانَ رَبِّی الْعَظِیمِ وَ بِحَمْدِهِ. ذکر مستحب سجده: سُبْحَانَ رَبِّی الْأَعْلَی وَ بِحَمْدِهِ۔
6. ترتیب: انجام دادن واجبات نماز در جای خود، بدون پس و پیش شدن آنها.
7. موالات: ذکرها و افعال نماز پی‌درپی و بدون فاصله انجام شود.
8. رکوع: نمازگزار پس از قرائت، خم شود تا اندازه‌ای که انگشتان دست به زانو برسد و سپس ذکر بگوید.
9. سجده: پس از رکوع و ایستادن، دو کف دست، دو زانو، دو نوک پا و پیشانی روی زمین قرار بگیرد و ذکر سجده گفته شود.
10. تشهد: نمازگزار پس از سجده دوم در رکعت‌های دوم و آخر بنشیند و جملات «اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ، وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ» را بگوید.
11. سلام: نمازگزار پس از تشهد در رکعت آخر، نشسته بماند و یکی از دو عبارت «اَلسَّلامُ عَلَینا وَ عَلی عِبادِ اللَّهِ الصّالِحینَ، اَلسَّلامُ عَلَیکمْ وَ رَحْمَةُ اللَِّه وَ بَرَکاتُهُ» را بگوید. مستحب است دو عبارت باهم و نیز پیش از ‌آنها این جمله گفته شود:«اَلسَّلامُ عَلَیکَ اَیهَا النَّبِی وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکاتُهُ»

انواع

اجزاء واجب نماز به رکن و غیررکن تقسیم می‌شود.

رکن، اجزایی است که بنا به قول مشهور، انجام ندادن یا کم یا اضافه کردن آنها، چه بی‌اراده یا ناآگاهانه و چه با اختیار و عمدی، باطل شدن نماز را درپی دارد.

واجبات غیر رکن، اجزایی هستند که ترک، کم کردن یا زیاد کردن عمدی _نه سهوی_ آنان، نماز را باطل می‌کند.

• واجبات رکنی: نیت، قیام (هنگام تکبیرةالاحرام و پیش از رکوع)، تکبیرةالإحرام، رکوع و دو سجده (هر رکعت).
• واجبات غیر رکنی: قرائت، قیام (موقع قرائت و پس از رکوع)، ذکر، ترتیب، موالات، تشهد، سلام.

احکام مربوط به واجبات نماز

نیّت

۱. معنای نیت و حکم آن: نیت در نماز واجب است و منظور از آن، قصد انجام نماز معین برای اطاعت از دستور خداوند است.

توجه:

نیت که در نماز واجب است همان قصد انجام نماز برای خداست و لازم نیست در دل خود یا به زبان مثلاً بگوید: چهار رکعت نماز ظهر می‌خوانم قربة الی الله.

لازم است نمازگزار بداند که چه نمازی می‌خواند، بنابراین اگر مثلاً نیت چهار رکعت نماز بکند، اما معین نکند که نماز ظهر یا عصر است، نماز او باطل است.

انسان باید نماز را به قصد اطاعت از فرمان خداوند عالم به جا آورد، بنابراین اگر برای ریا یعنی تظاهر به دینداری و امثال آن نماز بخواند نماز باطل است، و به طور کلی اگر همه‌ی نماز یا بخشی از آن را به خاطر غیر خدا به جا آورد نماز او باطل است.

۲. عدول از نیت:

• مواردی که عدول واجب است

الف) از نماز عصر به نماز ظهر، قبل از وقت مخصوص عصر در صورتی که در بین نماز متوجه شود که نماز ظهر را نخوانده است.

ب) از نماز عشا به نماز مغرب، قبل از وقت مخصوص عشا اگر در بین نماز عشا متوجه شود که نماز مغرب را نخوانده است و از محل عدول هم تجاوز نکرده باشد.

ج) اگر دو نماز قضایی که در ادای آنها ترتیب معتبر است (مثل نماز قضای ظهر و عصر) بر عهده‌ی او باشد و بر اثر فراموشی قبل از ادای نماز اول به خواندن نماز دوم مشغول شود.

• مواردی که عدول مستحب است

الف) از نماز ادا به نماز قضای واجب، در صورتی که بر اثر آن وقت فضیلت ادا فوت نشود.

ب) از نماز واجب به مستحب برای درک ثواب نماز جماعت.

ج) از نماز واجب به نافله در ظهر روز جمعه برای کسی که قرائت سوره‌ی جمعه را فراموش کرده و به جای آن سوره‌ی دیگری را خوانده و به نصف رسیده و یا از آن گذشته است. مستحب است این شخص، از نماز واجب به نافله عدول کند تا بتواند نماز فریضه را با سوره‌ی جمعه به جا آورد.     

تکبیره الاحرام

۱. معنای تکبیره الاحرام و حکم آن

تکبیرة الاحرام در نماز واجب است و منظور از آن گفتن «اَللهُ اَکْبَرُ» در آغاز نماز است.

توجه:

نگفتن تکبیرة الاحرام در اول نماز چه عمداً و چه سهواً موجب باطل بودن نماز است. همچنین اگر پس از آن که آن را در اول نماز به طور صحیح ادا کرد بار دیگر با فاصله یا بدون فاصله با همان نیت «اللهُ اَکْبَرُ» بگوید نماز باطل است، و فرقی نیست میان این که زیاد گویی عمدی باشد یا سهوی.

۲. واجبات تکبیره الاحرام:

۱. تکبیرة الاحرام را باید طوری بخواند که تلفظ به آن محسوب شود، و نشانه‌ی آن این است که خودش بتواند آنچه را می‌خواند و بر زبان جاری می‌کند – اگر دچار سنگینی گوش یا سر و صدای محیط نیست – بشنود.

۲. تکبیرة الاحرام را باید به عربی صحیح بگوید، و اگر ترجمه‌ی فارسی آن را بگوید یا آن را به عربی غلط بگوید – مثلاً های الله را با فتحه بگوید و یا امثال آن – صحیح نیست.

توجه:

اگر نمازگزار کیفیت صحیح تلفظ تکبیرة الاحرام را نمی‌داند واجب است یاد بگیرد، و اگر قادر به یادگیری نیست و نمیتواند آن را با تلقین دیگری به صورت حرف حرف با مراعات موالات عرفی بگوید باید ترجمه آن را بگوید.

۳. هنگام تکبیرة الاحرام باید بدن آرام و مستقر باشد، پس اگر عمداً و از روی اختیار، تکبیرة الاحرام را در حالی بگوید که بدنش حرکت دارد، باطل است.

۳. شک در تکبیرة الاحرام:

اصل تکبیر (یعنی شک دارد که تکبیرة الاحرام گفته یا نه):

الف) به اذکار قرائت مشغول شده: به شک خود اعتنا نکند و نماز را ادامه دهد.

ب) به اذکار قرائت مشغول نشده: باید تکبیر را بگوید.

صحت تکبیر (یعنی پس از گفتن تکبیرة‌الاحرام شک دارد صحیح گفته یا نه) : باید به شک خود اعتنا نکند.   

قیام (ایستاده بودن)

۱. اقسام قیام واجب: رکن الف) قیام هنگام تکبیرة الاحرام. ب) قیام هنگام رفتن به رکوع (متصل به رکوع). غیر رکن الف) قیام هنگام قرائت. ب) قیام بعد از رکوع. ۱. کسی که قادر است نماز را ایستاده بخواند و عذری ندارد باید از شروع نماز تا رفتن به رکوع، در حال ایستاده باشد، و نیز واجب است پس از رکوع و پیش از رفتن به سجده بایستد. ترک قیام عمداً در این حالات، موجب باطل شدن نماز است. ۲. ایستاده بودن در حال تکبیرة‌الاحرام و نیز پس از اتمام قرائت و پیش از رفتن به رکوع، رکن است یعنی اگر سهواً و از روی فراموشی هم آن را ترک کند نماز باطل می‌شود. توجه: اگر رکوع را فراموش کند و بعد از حمد و سوره بنشیند و در این هنگام یادش بیاید که رکوع نکرده، باید برخیزد و بایستد و از حال ایستاده به رکوع برود، پس اگر بدون برخاستن و ایستادن از همان حال نشسته خود را به حالت خمیدگی رکوع برساند نمازش باطل است. ۲. واجبات قیام: نمازگزار در حال قیام باید بدن را حرکت ندهد و به طرفی به طور آشکار خم نشود و به جایی تکیه نکند، مگر این که از روی ناچاری یا سهو و فراموشی باشد.         توجه: موقعی که انسان در نماز بخواهد کمی جلو یا عقب برود یا بدن را کمی به طرف راست و چپ حرکت دهد، باید ذکری را که به خواندن آن مشغول است در حال این حرکت، قطع کند. ۳. بعضی ازمستحبات قیام: ۱. بدن را راست نگهدارد. ۲. شانه‌ها را پایین بیندازد. ۳. دستها را روی رانها بگذارد. ۴. انگشتها را به هم بچسباند. ۵. جای سجده را نگاه کند. ۶. سنگینی بدن را به طور مساوی روی دو پا بیندازد. ۷. با خضوع و خشوع باشد. ۸. پاها را پس و پیش نگذارد. ۴. احکام قیام:۱. کسی که در حال نماز قادر بر ایستادن نیست، باید نشسته نماز بخواند ولی اگر می‌تواند به چیزی تکیه دهد و بایستد وظیفه‌ی او نماز ایستاده است. ۲. کسی که قادر بر نماز نشسته نیست، باید خوابیده نماز بخواند، و بنابر احتیاط واجب باید اگر می‌تواند به پهلوی راست بخوابد و صورت و بدن او رو به قبله باشد، وگرنه به پهلوی چپ بخوابد، واگر این گونه هم نمی‌تواند، به پشت بخوابد به طوری که کف پاهای او رو به قبله باشد. ۳. کسی که نشسته نماز می‌خواند، اگر بعد از خواندن حمد و سوره بتواند بایستد و رکوع را به جا آورد باید بایستد و از حال ایستاده به رکوع برود. ۴. کسی که که خوابیده نماز می‌خواند اگر بدون حرج و زحمت بتواند دربین نماز بنشیند یا بایستد، باید هر مقداری را که می‌تواند نشسته یا ایستاده بخواند. همچنین کسی که نشسته نماز می‌خواند باید هر مقدار که بدون حرج و زحمت برای او ممکن است ایستاده نماز بخواند. ۵. کسی که می‌تواند ایستاده نماز بخواند اگر بترسد که به واسطه‌ی ایستادن، بیماری یا ضرر دیگری به او برسد، می‌تواند نشسته نماز بخواند، و اگر در نماز نشسته نیز همین ترس باشد می‌تواند خوابیده نماز بخواند ۶. کسی که احتمال می‌دهد در آخر وقت بتواند نماز خود را ایستاده بخواند، بنابر احتیاط (واجب) باید تا آن هنگام صبر کند، ولی اگر در اول وقت به خاطر عذری نماز خود را نشسته خواند و سپس تا آخر وقت عذر او بر طرف نشد نمازی که خوانده صحیح است و اعاده لازم نیست. ۷. اگر در اول وقت، قادر بر نماز ایستاده نبود و یقین داشت که ناتوانی او از نماز ایستاده، تا آخر وقت ادامه خواهد یافت، ولی قبل از آخر وقت توانست ایستاده نماز بخواند باید نماز را به طور ایستاده اعاده کند.