پدافند غیرعامل
نقش زنان در پدافند غیر عامل
در جهانی که امنیت، بستر نخستین شکوفایی انسان و جامعه است، پدافند غیرعامل با رویکردی پیشگیرانه، خردمندانه و مبتنی بر تابآوری، ستون فقرات امنیت پایدار و همهجانبه محسوب میشود. این سامانه دفاعی، متشکل از اقداماتی همچون آموزش همگانی، پنهانسازی، استتار و ایمنسازی، نه تنها رویکردی منطبق با فطرت امنیتطلبی بشر، بلکه تجلی عینی تلاش برای صیانت از «نعمت امنیت» به عنوان موهبتی الهی است که در تعالیم اسلام، طلب و حفظ آن وظیفهای همگانی شمرده شده است. در این منظومه دفاعی غیرمسلحانه، نقش زنان به عنوان محورهای کانونی خانواده و بافت اجتماعی، از جایگاهی بیبدیل و تکاملی برخوردار است. زنان در نگاه اسلامی، تنها مصرفکنندگان این امنیت نیستند؛ بلکه آنان اصلیترین خالقان، حافظان و انتقالدهندگان فرهنگِ ایمنی، ارزشهای تابآوری و مهارتهای حیاتی بقا به نسل آینده هستند. آنها با ایفای نقش «نگهبانان نامرئی امنیت»، پلی استوار بین آموزههای دینی، اقدامات پدافند غیرعامل و ایجاد آرامش پایدار در سطوح خرد و کلان جامعه میزنند. پس تحقق کامل ظرفیتهای پدافند غیرعامل در گرو بهکارگیری تمامعیار سرم ایه انسانی جامعه و در رأس آن، شناخت، توانمندسازی و به میدان آوردن ظرفیتهای راهبردی زنان در عرصه پیشگیری و مدیریت بحران است.
زن، خط مقدم پدافند غیر عامل در جنگ نرم
در تحولات راهبردی معاصر، دشمن به این باور رسیده است که رویکردهای سنتیِ مبتنی بر جنگ سخت نه تنها به شکست میانجامد، بلکه هزینههای جانی و مالی سنگینی در پی دارد. از این رو، تمرکز خود را بر روشهایی معطوف کرده که با کمترین هزینه، بیشترین تأثیر را ایجاد کنند. ایجاد تفرقه در میان گروههای مختلف و گسترش جنگهای نیابتی، از جمله این تلاشهاست. نمونهٔ عینی آن را در صحنههایی نظیر کشورهای اسلامی شاهد بودهایم، جایی که با ایجاد گروههایی مانند داعش، تلاش شد تا مسلمانان را به جان یکدیگر بیندازند.
در ادامه، دشمن به شیوهای دیگر نیز متوسل شده است: نفوذ از درون، بهگونهای موریانهوار، تا از طریق تغییر هویت ملتها، اهداف خود را بر جوامع هدف تحمیل کند. همانگونه که نظریهپردازانشان تأکید دارند، دوران جنگ سخت و فیزیکی به پایان رسیده و امروزه باید از طریق نفوذ به قلبها و افکار عمومی، ملتها را به خدمت گرفت. اینجاست که نقش زنان بهعنوان کنشگرانی پیشقدم، حیاتی میشود. اگر زنان از آگاهی، مهارت، توان کنشگری و واکنش به موقع در برابر وضعیتهای پیچیده و متحول برخوردار نباشند، خسارتی جدی متوجه جامعه خواهد شد.
از آنجا که زنان قوامبخش و ستون خانوادهٔ اسلامی-ایرانی بهشمار میروند، دشمن اصلیترین هدف خود را حمله به الگوی زن متعالی اسلامی-ایرانی و نهاد خانواده قرار داده است. بنابراین، آگاهیبخشی و توانمندسازی زنان در عرصههای فکری، اجتماعی و اقتصادی، نه تنها یک ضرورت، که راهبردی اساسی در دفاع غیرعامل و صیانت از جامعه محسوب میشود.
مبانی اسلامی نقشآفرینی زنان در ایجاد امنیت
دشمنان اسلام با بهرهگیری از شیوههای متنوع و گسترده در تلاشند تا کارآمدی تعالیم قرآن و سنت را در زندگی فردی و اجتماعی زیر سؤال ببرند. آنان از طریق فعالیتهای فرهنگی و رسانهای، به تخریب چهره مسلمانان، متهم کردن آنان به خشونتطلبی و ترویج اسلامهراسی و شیعههراسی میپردازند. همچنین از هر فرصتی برای درگیری نظامی، کشتار و غارت داراییهای مادی و معنوی مسلمانان استفاده میکنند.مقابله با این اقدامات خصمانه مستلزم راهبردهای دفاعی مناسب است. کنکاش در آموزههای قرآن کریم و سیره نبوی میتواند راهکارهای ارزشمندی را در اختیار ما قرار دهد تا توان دفاعی جبهه حق را افزایش داده و توطئههای دشمن را خنثی کنیم.
1.قرآن
اسلام، مسئولیت اجتماعی را منحصر به یک جنس نمیداند. قرآن کریم در آیهای همگانی میفرمایند: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ»(سوره توبه، آیه 71، صفحه 198)؛ مردان و زنان باایمان، یار و یاور یکدیگرند که به کار شایسته فرمان میدهند و از ناشایست بازمیدارند. این آیه، پایه مشارکت فعال زن و مرد در ساختن جامعهای امن و سالم را مشخص میکند. بر خلاف منافقین مؤمنين هستند كه مردان و زنانشان با همه كثرت و پراكندگى افرادشان همه در حكم يك تن واحدند، و به همين جهت بعضى از ايشان امور بعضى ديگر را عهدهدار مىشوند. و به همين جهت است كه هر كدام ديگرى را به معروف امر مىكند و از منكر نهى مىنمايد. آرى، بخاطر ولايت داشتن ايشان در امور يكديگر است - آنهم ولايتى كه تا كوچكترين افراد اجتماع راه دارد - كه به خود اجازه مىدهند هر يك ديگرى را به معروف واداشته و از منكر باز بدارد.( تفسیر المیزان، جلد9، صفحه455 )
در مکتب توحیدی اسلام، تنها خداوند منشاء همهی قدرتها و پناهگاه راستین انسانهاست. آموزههای وحیانی بر توکل و اتکای کامل به او تأکید میکنند. همانگونه که حضرت یعقوب (ع) به فرزندانش فرمود: «... مَا أَغْنِی عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۖ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ» (یوسف/۶۷)؛ حکم و تدبیر تنها از آن خداست و همهی متوکلان باید بر او توکل کنند. همچنین، استعاذه یا پناهجویی به خدا – که در سورههای ناس و فلق و در داستان پیامبرانی چون نوح، یوسف و موسی (علیهمالسلام) آمده – یک اصل غریزی و عقلانی برای مصونماندن از آسیبهای دشمنان جن و انس است. این پناهبردن به دژ مستحکم الهی، آرامش و امنیت میبخشد و وعدهی تخلفناپذیر خداوند، پشتوانهی این پناهندگی است.(فیروزه کرمی، 1398) زن بهعنوان محور تربیت و استحکام بخش کانون خانواده، با تکیه بر همین آموزههای قرآنی، میتواند نقشی محوری در پدافند غیرعامل (دفاع غیرنظامی) ایفا کند. پدافند غیرعامل بر افزایش تابآوری، کاهش آسیبپذیری و صیانت از جامعه در برابر تهدیدات (اعم از فرهنگی، اجتماعی و روانی) تأکید دارد. نقش زنان در این زمینه از راههای زیر برخاسته از مفاهیم توکل و استعاذه است: ۱. ایجاد ایمان و آرامش در خانواده: با ترویج روحیهی توکل و یادآوری پناهگاه بودن خداوند، اضطرابها را کاهش داده و فضایی مقاوم در برابر جنگ روانی دشمن ایجاد میکنند. ۲. تربیت نسل مصون و آگاه: با انتقال مفاهیم دینی مانند استعاذه، کودکان را در برابر تهاجمات فرهنگی واکسینه میکنند. ۳. تقویت همبستگی اجتماعی: زنان با الگوگیری از ایمان استوار بانوانی چون حضرت مریم (س) و مادر موسی (ع)، میتوانند در بحرانها، کانونهای امن عاطفی و اجتماعی ایجاد کنند. ۴. مدیریت بحران در سایهی معنویت: در شرایط تهدید، با تکیه بر تعالیم قرآنی، به خانواده و جامعه توان روحی و روانی برای مقاومت غیرمسلحانه میبخشند. در حقیقت، زن مسلمان با تکیه بر توکل و استعاذه به عنوان دو رکن دفاع معنوی، اولین خط دفاع غیرعامل در جامعه است. او با ایمان و تدبیر خود، پناهگاهی امن درون خانه ایجاد میکند و جامعه را در برابر تهاجم نرم و سخت، مقاوم و پایدار میسازد.
2.سیره
در سیره عملی، حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا، با مدیریت بحران، صبر و انتقال پیامبرانه حقایق، بزرگترین نقش پدافند غیرعامل - یعنی «حفظ جان باقیماندگان و صیانت از پیام قیام» - را در شرایطی بحرانیتر از جنگهای متعارف ایفا کردند(۴).
نقش آموزشی و فرهنگسازی زنان
زن، اولین و مؤثرترین مدرس فرهنگ ایمنی و تابآوری است. آموزههای مربوط به پرهیز از خطر، رعایت بهداشت، مدیریت منابع و حفظ آرامش، نخستین بار در دامان مادر و در محیط خانواده نهادینه میشود. پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ»(۶) که میتوان از آن، نقش محوری مادر در تأمین سعادت و امنیت اخروی و دنیوی فرزندان را دریافت. بنابراین، یک مادر آگاه به اصول پدافند غیرعامل (مانند کمکهای اولیه، نقاط امن خانه، مخاطرات محیطی) میتواند نسلی آگاه، هوشیار و مقاوم در برابر تهدیدات پرورش دهد.
عرصههای عملیاتی مشارکت زنان
الف) در حریم خانواده:
زن به عنوان مدیر داخلی خانه، میتواند با اقدامات ساده اما حیاتی، خانه را به پایگاهی امن تبدیل کند:
· آمادهسازی: ذخیرهسازی آب، غذای پایدار، دارو و لوازم اولیه برای حداقل ۷۲ ساعت.
· آموزش درونخانوادگی: تمرین خروج اضطراری، تعیین محل ملاقات خارج از خانه، آموزش شمارههای اضطراری به کودکان.
· ایمنسازی: شناسایی و رفع خطرات احتمالی در خانه (نظیر اشیای ناپایدار، شیرهای گاز، سیمهای برق).
· مدیریت بحران خانگی: حفظ خونسردی، کنترل استرس سایر اعضا و اجرای برنامه از پیش تمرین شده در مواقع بحران.
ب) در عرصه محله و جامعه:
· شبکهسازی: تشکیل یا پیوستن به گروههای همیاری زنان محله برای پشتیبانی در مواقع اضطراری.
· مشارکت در طرحهای محلهای: همکاری در شناسایی نقاط امن، خطرناک و آسیبپذیر محله و ارائه پیشنهاد به شوراها.
· فعالیت در بسیج جامعه محله: بهرهگیری از ظرفیتهای موجود مانند پایگاههای بسیج محله برای آموزشهای همگانی.
· مشاوره در طراحی شهری: استفاده از دیدگاه ریزبین و تجربه زیسته زنان در طراحی فضاهای امن و کمخطر شهری.
زنان به عنوان عامل تابآوری و بازسازی روانی جامعه
در شرایط پس از بحران (نظیر سیل، زلزله یا جنگ)، زنان نقش بیبدیلی در بازسازی روحیه جامعه دارند. آنان با ایجاد فضای امن عاطفی برای کودکان و سایر اعضای خانواده، مدیریت غم و حفظ امید، سنگ بنای بازسازی روانی-اجتماعی جامعه را میگذارند. این نقش، کاملاً منطبق بر جایگاه «امانتدار الهی» برای زن است که میتواند با «حفظ گرمی و صفای کانون خانواده»(۷)، جامعه را از فروپاشی روانی نجات دهد.
حجاب پدافند غیر عامل است
پدافند غیرعامل تنها مختص به شرایط جنگی نیست، بلکه در همه عرصههای زندگی — بهویژه در مقابله با تهدیدات فرهنگی و اعتقادی — کاربرد دارد. به عنوان نمونه، ارتقای آگاهی و معرفت دینی جامعه را در برابر جنگ روانی و تبلیغات فریبنده دشمن در فضای مجازی و رسانهها مصونیت میبخشد. در این میان، حجاب و عفاف به عنوان یک پدافند غیرعامل فرهنگی عمل میکند؛ سپری محکم در برابر تهاجمات سازمانیافته دشمنان که موجبات کرامت و آرامش زن مسلمان و سلامت اخلاقی و رشد معنوی جامعه را فراهم میسازد. با توجه به جنگ نرم گسترده علیه حوزه زنان و خانواده، پایبندی به ارزشهای اسلامی و ترویج فرهنگ حجاب، کارآمدترین راهبرد دفاع فرهنگی در برابر این هجمهها محسوب میشود.
حجاب، در مفهوم گستردهتر، یک سازوکار دفاعی غیرمسلحانه و پیشگیرانه است که در سطح فردی و اجتماعی عمل میکند. این نقش را میتوان در چند محور تبیین کرد:
1. مصونیتبخشی فرهنگی: همچون پدافند غیرعامل که از آسیب زیرساختها در جنگ جلوگیری میکند، حجاب نیز از نفوذ و تأثیر الگوهای مخرب فرهنگی و اخلاقی پیشگیری کرده و هویت اسلامی جامعه را حفظ میکند.
2. مقاومت در برابر جنگ نرم: دشمن با ابزار رسانه و فضای مجازی به دنبال تخریب باورها و ارزشهاست. حجاب به عنوان نماد عینی پایبندی به اسلام، خط مقدم مقابله با این تهاجم فرهنگی است.
3. حفظ سرمایههای انسانی و معنوی: پدافند غیرعامل به دنبال صیانت از منابع و سرمایههای ملی است. حجاب نیز با صیانت از شخصیت و کرامت زن، از مهمترین سرمایههای انسانی و معنوی جامعه محافظت میکند.
4. ایجاد امنیت روانی و اجتماعی: همانگونه که پدافند غیرعامل به دنبال کاهش آسیبپذیری و ایجاد تابآوری است، حجاب با ایجاد حریم امن اخلاقی، آرامش فردی و تعادل اجتماعی را تقویت میکند.
در نتیجه، حجاب تنها یک تکلیف فردی نیست، بلکه سپری استراتژیک و مؤثر در حوزه دفاع غیرعامل فرهنگی است که با مصونسازی جامعه، توان مقابله با جنگ نرم دشمن را افزایش میدهد.
تجارب درخشان زنان ایرانی: از دفاع مقدس تا امروز
تاریخ معاصر ایران، سرشار از نمونههای درخشان مشارکت زنان در پدافند غیرعامل است:
· در دوران دفاع مقدس، زنان با مدیریت اقتصاد خانواده در شرایط تحریم، پذیرایی از خانوادههای شهدا و آسیبدیدگان، و حفظ چرخه تولید فرهنگی و اجتماعی، بزرگترین پشتوانه برای رزمندگان در جبههها بودند(۸).
· در بحرانهای طبیعی مانند زلزله بم و سیلهای اخیر، زنان به عنوان اولین پاسخدهندگان، سازماندهندگان کمپهای اسکان موقت، مراقبان کودکان و کهنسالان و توزیعکنندگان عادلانه منابع، نقش ستودنیای ایفا کردند(۹).
· امروز نیز با گسترش فضای مجازی، زنان با تولید و ترویج محتوای آموزشی ساده درباره مقابله با مخاطرات (آتشسوزی، زلزله، سیل) و بهداشت در بحران، در خط مقدم آموزش همگانی قرار دارند.
راهکارها و پیشنهادها
برای نهادینه کردن و تقویت این نقش حیاتی، پیشنهاد میشود:
۱. آموزش رسمی: گنجاندن دروس اختیاری یا کارگاههای اجباری «مهارتهای زندگی و مدیریت بحران برای خانواده» در دانشگاهها و مراکز آموزش عالی، به ویژه برای دانشجویان دختر.
۲. بسترهای محلی: تقویت و حمایت از «کانونهای فرهنگی-آموزشی زنان» در مساجد، حسینیهها و سراهای محله با محوریت آموزش پدافند غیرعامل.
۳. تولید محتوا: تولید فیلمهای کوتاه، اینفوگرافیها و پادکستهای آموزشی جذاب با زبان و نمادهای مذهبی-فرهنگی متناسب با زنان.
۴. الگوسازی: معرفی گسترده «بانوان نمونه پدافند غیرعامل» در رسانهها و تجلیل از آنان به عنوان قهرمانان ملی امنیت.
۵. مشارکت در طراحی: حضور مشاوران زن در شوراهای برنامهریزی شهری و ستادهای مدیریت بحران استانها و شهرها.
نتیجهگیری
زن مسلمان ایرانی، با تکیه بر سرچشمههای عمیق ایمان و تعقل، و با الهام از الگوهای بینظیری چون حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س)، تنها یک عامل انفعالی در جامعه نیست. او میتواند و باید به «سپاه نامرئی» پدافند غیرعامل تبدیل شود. سرمایهگذاری بر آگاهی، آموزش و توانمندسازی زنان در این حوزه، در حقیقت سرمایهگذاری بر امنیت نسل حاضر و آینده، تابآوری ملی و تحقق جامعهای مقاوم در برابر تمامی تهدیدات است. همانگونه که مقام معظم رهبری تأکید فرمودهاند: «اگر بانوان یک جامعه دارای بینش، دارای احساس مسئولیت، دارای انگیزه و دارای عمل صالح باشند، آن جامعه به سعادت خواهد رسید.»(۱۰) تحقق جامعه ایمن، بدون نقشآفرینی فعال، آگاهانه و همهجانبه زنان ممکن نخواهد بود.
---
ارجاعات
(۱) اشاره به مفاهیم امنیت در آیاتی همچون: سوره قریش، آیه ۴: «الَّذِی أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَآمَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ» و نیز تفسیر المیزان، ج۲۰، ص۳۲۵.
(۲) بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با بانوان نخبه، ۲۳/۰۶/۱۳۸۴. قابل دسترسی در: پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای
(۳) قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۷۱.
(۴) ر.ک. به: «الگوهای رفتاری حضرت زینب(س) در مدیریت بحران عاشورا»، مجله تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، شماره ۲۴، زمستان ۱۳۹۵، صص ۸۵-۱۰۶.
(۵) شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۲۰، باب تأدیب الولد، حدیث ۲۵۳۲۵.
(۶) علاءالدین متقی هندی، کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال، ج۱۶، حدیث ۴۵۴۰۷.
(۷) بیانات مقام معظم رهبری در جمع مردم قم، ۱۹/۱۰/۱۳۸۵.
(۸) ر.ک. به: «نقش زنان ایران در دفاع مقدس»، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، تهران، ۱۳۸۸.
(۹) ر.ک. به: «مطالعه نقش زنان در مدیریت بحرانهای طبیعی (زلزله بم)»، فصلنامه علمی-پژوهشی مدیریت بحران، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۲، صص ۳۵-۵۰.
(۱۰) بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با جمعی از بانوان قرآنپژوه، ۲۵/۰۵/۱۳۷۹.