آیه رضاع
 |
آیه رضاع، آیه 233 سوره بقره است. این آیه به تبیین وظایف پدر و مادر در دوران شیرخوارگی کودک و برخی جزئیات دیگر میپردازد. افزون بر این، مفاد این آیه در ایجاد حرمت نکاح به سبب رضاع نیز مورد استناد قرار میگیرد و به همین دلیل در میان مذاهب اسلامی از اهمیت ویژهای برخوردار است.
نامگذاری
به آیه 233 سوره بقره، ایه رضاع گفته میشود. رضاع در لغت از ریشه رضع گرفته شده است که به باور راغب اصفهانی لغتشناس سنی مذهب، رضع به معنی شیرخوردن است.[۱] و در لغتنامه قاموس قرآن ارضاع به معنای شیردادن ذکر شده است.[۲] به عقیده طباطبایی از مفسرین شیعی، كلمه" ارضاع" مصدر فعل" يرضعن" است، «یرضعن» باب افعال و از ماده رضاعة و رضع گرفته شده است، كه به معناى مكيدن پستان به منظور نوشيدن شير از آن است.[۳]
متن و ترجمه
به گزارش طبرسی، مفسر شیعه، متن آیه رضاع، عبارت است از:
(وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِكَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَكُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ )233
بهاءالدین خرمشاهی، مترجم شیعه در ترجمه این آیه آورده است:[۴]
و مادران فرزندانشان را دو سال كامل شير دهند، اين براى كسى است كه بخواهد دوران شيرخوارگى را به حد كمال برساند و خوراك و پوشاك آنان در حد عرف بر عهده پدر فرزند است، هيچكس جز به اندازه توانش مكلف نمىشود، هيچ مادرى نبايد به خاطر فرزندش رنجه شود و نيز نبايد پدر به خاطر فرزندش رنجه شود، وارث [و قيم] نيز همين حكم را دارد، و اگر به توافق و مشورت، قصد از شير گرفتن فرزند را كردند، گناهى بر آنان نيست، و اگر خواستيد براى فرزندانتان دايه بگيريد، چون به درستى دستمزد آنان را بپردازيد، گناهى بر شما نيست، و از خداوند پروا كنيد و بدانيد كه خدا از كار و كردار شما آگاه است.
قرائت
اهل بصره، ابن کثیر و قتیبه (لا تضار) را با تشدید راء و به صورت مرفوع قرائت کردهاند. و ابوجعفر با تخفیف راء و سکون آن قرائت کرده است. و بقیه قاریان راء را با تشدید و به صورت مفتوح قرائت کردند.[۵]
مکان نزول
این سوره در شهر مدینه بر پیامبر اسلام نازل شده است.[۶]
تفسیر
تحلیل واژگانی و ادبی آیه رضاع
در تفاسیر قرآن، برای برخی واژگان کلیدی در آیه ۲۳۳ سوره بقره، تحلیلهای ادبی و معناشناختی ارائه شده است:[۷]
· کاربرد «والدات» به جای «امهات»: در برخی تفاسیر اشاره شده است که واژه «والد» (و جمع آن «والدات») نسبت به «أم» (مادر) معنای محدودتر و دقیقتری دارد، چنانکه «والد» (پدر) در قیاس با «أب» (پدر) و «ولد» (فرزند) در قیاس با «ابن» (پسر) اخص است. بر این اساس، حکم آیه به طور مشخص ناظر به رابطه «والده» (مادرِ مستقیمِ تولدیافته)، «ولد» (فرزندِ مستقیم) و «مولودٌ له» (پدرِ همان فرزند) تشریع شده است.
· کاربرد «مولودٌ له» به جای «والد»: در این تفاسیر آمده است که به کار بردن عبارت «مولودٌ له» (کسی که فرزند برای او به دنیا آمده) به جای «والد» (پدر)، میتواند اشاره به حکمت تشریع این احکام داشته باشد. بر این مبنا، چون فرزند در نظام خانوادگی و بسیاری از احکام (نه همه) منتسب به پدر است و مصالح زندگی، تربیت و نفقه او بر عهده پدار قرار میگیرد، این مسئولیتها در آیه به این شکل بیان شده است. همچنین بر رعایت حق مادر توسط پدر (آزار نرساندن به او به بهانه فرزند) تأکید شده است.
نقد یک دیدگاه تفسیری
برخی از مفسران برای توجیه کاربرد «مولودٌ له»، دیدگاهی را مطرح کردهاند که در منابع دیگر مورد نقد قرار گرفته است. بر اساس این دیدگاه، علت این کاربرد آن است که «فرزندان مال پدران هستند» و نسب نیز تنها به پدران میرسد، نه مادران. برای اثبات این نظر، به شعری منسوب به مامون عباسی استناد شده که در آن آمده است: «مادران تنها ظرفهایی برای نگهداری [نطفه] هستند و فرزندان از آن پدرانند.» این دیدگاه در برخی تفاسیر به دلایل زیر مورد انتقاد قرار گرفته است:[۷]
۱. تناقض با سیاق آیه: در خود آیه، فرزند با ضمیر «هُنَّ» به مادران («أولادهنَّ») و نیز با عبارت «بولدها» نسبت داده شده است، که به وضوح نشان میدهد فرزند هم منتسب به پدر و هم منتسب به مادر است.
۲. منبع استدلال: استناد به گفتهای از خلفای عباسی مانند مامون برای تفسیر کلام الهی، در این نقدها فاقد اعتبار علمی دانسته شده است.
۳. خلط مباحث: در این نقدها اشاره شده که طرح این دیدگاه ناشی از خلط میان مسائل زبانی، قوانین اجتماعی و حقایق تکوینی است؛ به این معنا که نمیتوان برای اثیدن یک حکم اجتماعی یا حقیقت زیستی، صرفاً به یک استعمال لغوی استناد کرد.
تجزیه و ترکیب
پانویس
ارجاعات
- ↑ اصفهانی، راغب. المفردات فی غریب القرآن. ص. ۳۵۵.
- ↑ قرشی، علی اکبر. قاموس قرآن. ج. ۳. ص. ۱۰۲.
- ↑ طباطبایی، سید محمد حسین. ترجمه تفسیر المیزان. ج. ۲. ص. ۳۶۱.
- ↑ خرمشاهی، بهاءالدین. ترجمه خرمشاهی.
- ↑ طوسی. التبیان فی تفسیر القرآن. ج. ۲. ص. ۲۵۵.
- ↑ خراسانی. دائرة المعارف قرآن کریم.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ طباطبایی، سید محمدحسین. ترجمه تفسیر المیزان. ج. ۲. ص. ۳۶۰.