حجاز

حِجاز سرزمینی معروفی در میان مکه، مدینه، طائف و روستاهای تابعه آنهاست و از این رو این ناحیه را حجاز گویند که حاجز و فاصل و حائل است میان نجد و تهامه یا بین نجد و سراة. در روایتی اسلامی از محمد، پیامبر اسلام نقل شده است که سخت دلی و جفا در اهل مشرق (ظاهراً مراد منطقه نجد) و ایمان و وقار در حجاز است.

معنای اصطلاحی و لغوی

واژه «حجاز» از ریشه «حجز» به معنای فاصله و مانع گرفته شده و درباره علت این نام‌گذاری دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است.

در جغرافیا

حجاز منطقه‌ای در شمال‌غربی شبه‌جزیره عربستان است که به عنوان محل پیدایش اسلام شناخته می‌شود و از مهم‌ترین نواحی این شبه‌جزیره به شمار می‌آید. به دلیل اختلاف نظر مورخان و جغرافی‌دانان، تعیین مرزهای دقیق آن دشوار است. بر پایه تعریفی که با ویژگی‌های طبیعی منطقه سازگارتر دانسته شده، این ناحیه در امتداد شرقی رشته‌کوه سرات قرار دارد و از سمت غرب تا نجد امتداد می‌یابد. حد شمالی آن در شرق به خلیج عقبه و حد جنوبی آن به نواحی جنوبی طائف نسبت داده شده است. طول تقریبی منطقه از شمال به جنوب حدود ۷۰۰ مایل و عرض آن از شرق به غرب نزدیک به ۲۵۰ مایل ذکر شده و مساحت آن حدود ۳۸۸٬۵۰۰ کیلومتر مربع برآورد می‌شود که از نظر وسعت در میان تقسیمات عربستان جایگاه دوم را دارد.

از نظر طبیعی، حجاز به چند ناحیه جغرافیایی تقسیم می‌شود: ناحیه ساحلی موسوم به تهامه که شهرهایی مانند عقبه، موَیلح، ینبع و رابغ را دربرمی‌گیرد؛ بخش کوهستانی که ارتفاع آن به‌تدریج کاهش می‌یابد و میان جده و مکه به کمترین میزان می‌رسد؛ ناحیه‌ای میان‌کوهی که شهرهایی چون علا، مکه و مدینه در آن واقع‌اند؛ مناطق مرتفع پوشیده از گدازه‌های آتشفشانی که به «حره» شهرت دارند؛ و سرزمینی همجوار دره‌های مرکزی شبه‌جزیره. در غرب حجاز رشته‌کوه سرات، به عنوان طولانی‌ترین سامانه کوهستانی شبه‌جزیره، امتداد دارد. کوه‌هایی چون قعیقعان، ثور، ابوقبیس، نور، احد و ورقان از ارتفاعات شناخته‌شده داخلی‌اند. فعالیت‌های آتشفشانی گذشته سبب شکل‌گیری گستره‌هایی موسوم به «حره» شده که بیشتر در اطراف مدینه و نواحی شمالی آن قرار دارند. برخی از این مناطق، مانند خَیبر، دارای چشمه‌های آب و پوشش گیاهی‌اند. در مجاورت ارتفاعات، دره‌هایی شکل گرفته که بر اثر جریان‌های فصلی آب اهمیت یافته‌اند؛ از جمله رمه، عقیق، حمض، جزل، فاطمه، قُدید، قاحه، صفرا و رقوب. در برخی نقاط نیز واحه‌ها و اراضی قابل کشت وجود دارد.

اقلیم حجاز عمدتاً بیابانی، گرم و خشک است و میزان بارش در بیشتر مناطق اندک و فصلی است. بارندگی در ارتفاعات موجب جریان آب در دره‌ها و پدید آمدن چشمه‌ها می‌شود که نمونه آن در طائف مشاهده می‌شود. پوشش گیاهی منطقه محدود است و جز گیاهان خودرو و بوته‌های خاردار، تنوع چندانی ندارد؛ هرچند در کوهستان‌ها و دره‌ها گونه‌هایی مانند سرو کوهی، کنار، نخل و زیتون یافت می‌شود.

در حوزه جغرافیای انسانی، برخی پژوهشگران غربی بر اساس داده‌های تورات، معتقدند که در دوره‌های کهن، آب‌وهوای این ناحیه متفاوت و منابع آب و پوشش گیاهی گسترده‌تر بوده است و تغییرات اقلیمی موجب مهاجرت ساکنان شده است. بطلمیوس نیز در ترسیم نقشه عربستان، شهرها و رودهایی را ذکر کرده است. شکل‌گیری سکونتگاه‌ها در حجاز به میزان دسترسی به آب وابسته بوده و شهرها و روستاها غالباً در کنار دره‌ها یا چشمه‌ها پدید آمده‌اند. نقش چاه زمزم در شکل‌گیری مکه، چشمه‌های مدینه و بارش‌های طائف در توسعه این مراکز مؤثر بوده است.

ساختار اجتماعی

ساختار اجتماعی حجاز در دوره‌های کهن بر پایه دامداری و کشاورزی استوار بود. یکجانشینان به «اهل حضر» و کوچ‌نشینان به «اهل وبر» شناخته می‌شدند. در گزارش‌های تاریخی، از اقوامی چون عمالیق، جرهم، خزاعه و قریش به عنوان گروه‌های مسلط بر مکه در دوره‌های مختلف یاد شده است. درباره مدینه نیز اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما به نظر می‌رسد ترکیبی از تبارهای گوناگون عرب در آن سکونت داشته‌اند و قبایل اوس و خزرج در دوره پیش از اسلام نقش محوری داشته‌اند. طائف نیز با قبیله ثقیف پیوند داشته است. بر پایه سرشماری ۱۹۹۱ میلادی، جمعیت حجاز بیش از پنج میلیون نفر و حدود یک‌سوم جمعیت عربستان گزارش شده است.

درباره وضعیت پیش از اسلام، منابع محدود و گاه آمیخته با روایت‌های افسانه‌ای‌اند. یافته‌های باستان‌شناسی از وجود آثار پیشاتاریخی در نقاطی مانند تیماء، طائف و وادی فاطمه حکایت دارد. قوم ثمود از اقوام باستانی این منطقه به شمار می‌رود و آثاری از آنان، مربوط به سده‌های پیش از میلاد، کشف شده است. همچنین نشانه‌هایی از نفوذ حکومت‌های جنوبی شبه‌جزیره و ارتباط با قدرت‌هایی چون بابل و ایران باستان در منابع و کتیبه‌ها دیده می‌شود. اهمیت تجاری مکه به سبب قرار گرفتن در مسیر راه‌های بازرگانی و وجود کعبه، در منابع یونانی نیز بازتاب یافته و بطلمیوس آن را «مکورابا» نامیده است.

در دوره‌های متأخر پیش از اسلام، ساختار قبیله‌ای، ویژگی غالب جامعه حجاز بود و ارزش‌هایی چون شجاعت و وفاداری در این چارچوب اهمیت داشت. در کنار باورهای توحیدی، آیین‌های یهودی و مسیحی نیز در بخش‌هایی از منطقه حضور داشتند و در آستانه ظهور اسلام، بت‌پرستی در بخش‌های گسترده‌ای از شبه‌جزیره رواج داشت.

پس از اسلام

آغاز اسلام در سال ۶۱۰ میلادی تحولی اساسی در تاریخ حجاز ایجاد کرد. با شکل‌گیری جامعه نوین در مدینه و گسترش تدریجی نفوذ سیاسی و دینی اسلام، منطقه حجاز به مرکز تحولات گسترده‌ای بدل شد. پس از درگذشت محمد اسلام، منازعات سیاسی و شورش‌های موسوم به رده چالش‌هایی برای حکومت نوپا ایجاد کرد، اما با تثبیت قدرت مرکزی، مسیر گسترش فتوحات هموار شد. انتقال مرکز خلافت به کوفه در دوره علی بن ابی‌طالب، از نقش سیاسی مستقیم حجاز کاست، هرچند اهمیت دینی آن همچنان حفظ شد.

در دوره‌های اموی و عباسی، مرکز سیاسی جهان اسلام در شام و عراق قرار داشت و حجاز بیشتر تحت اداره والیان منصوب اداره می‌شد. با این حال، به سبب وجود کعبه و مسجدالنبی، این منطقه همواره از اهمیت معنوی و مشروعیتی ویژه برخوردار بود. در سده‌های بعد، رقابت میان خلافت‌های فاطمی، عباسی و سپس ممالیک بر سر سیادت بر حجاز و شهرهای مقدس ادامه یافت. از سده چهارم هجری، حکومت اشراف در مکه شکل گرفت و تا قرن چهاردهم هجری، با فراز و فرودهایی، ادامه داشت.

با گسترش نفوذ عثمانیان در اوایل سده دهم هجری، حجاز تحت حاکمیت آنان قرار گرفت و این وضعیت نزدیک به چهار قرن ادامه یافت. در سده دوازدهم هجری، جنبش دینی محمد بن عبدالوهاب با حمایت خاندان سعود در نجد شکل گرفت و در نهایت با تحولات سیاسی و نظامی گسترده، به تشکیل پادشاهی عربستان سعودی در سال ۱۳۴۳ قمری انجامید. از آن زمان، حجاز بخشی از ساختار سیاسی عربستان سعودی محسوب می‌شود و در تقسیمات اداری جدید، عنوان حجاز بر چند منطقه از این کشور اطلاق می‌شود.

پانویس

منابع

• ربانی، ابوالفضل (۱۳۹۵). «حجاز». دانشنامه حج و حرمین شریفین. قم: پژوهشکده حج و زیارت.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حجاز». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.