حفظ قرآن

جایگاه حافظان قرآن در صدر اسلام

حفظ قرآن کریم

در دوران پیامبر اسلام و علی بن ابی طالب، قاریان و حافظان قرآن از منزلت ویژه‌ای برخوردار بودند و حمایت‌های مادی و معنوی دریافت می‌کردند. اهمیت پرداختن به قرآن و حفظ آن در اوایل ظهور اسلام به حدی بود که فراگیری یک سوره از قرآن به عنوان مهریه (صداق) برای ازدواج زنان مسلمان پذیرفته می‌شد. روایتی از سهل بن سعد ذکر شده است که در آن زنی خود را به پیامبر اسلام عرضه کرد و ایشان پاسخ داد که نیازی به وی ندارد.

زمینه‌های تاریخی و فرهنگی حفظ قرآن

ویژگی‌های ذاتی قرآن و توصیه‌های مکرر پیامبر اسلام در مورد آن، باعث شد قرآن به عنصری محوری در زندگی مسلمانان تبدیل شود. در آن دوران، به دلیل عدم دسترسی به منابع نوشتاری دیگر، مطالعه، حفظ، تعلیم و تعلم منحصر به قرآن بود. حفظ قرآن همواره به عنوان یک سنت مهم و عبادتی بزرگ در میان مسلمانان مطرح بوده و این جایگاه حتی پس از اختراع صنعت چاپ نیز حفظ شده است. این اهمیت چندوجهی را می‌توان در ابعاد زیر بررسی کرد:

حفظ قرآن در قرآن (آیات)

قرآن کریم در یک موضع مشخص به امر حفظ کتاب الهی اشاره دارد:«وَ اذْکرْنَ ما یتْلی فِی بُیوتِکنَّ مِنْ آیاتِ اللَّهِ وَ الْحِکمَةِ إِنَّ اللَّهَ کانَ لَطِیفاً خَبِیراً» در این آیه، «ذکر» در مقابل «نسیان» (فراموشی) به معنای حفظ و به خاطر سپردن تفسیر شده است. این آیه در چارچوب خطاب به همسران پیامبر اسلام، دستور به یاد سپردن و به کار بستن آیات الهی و حکمت نازل شده در خانه‌هایشان می‌دهد. اگرچه مخاطب مستقیم زنان رسول خدا هستند، اما از آنجا که مبنای شریعت بر حفظ قرآن و سنت پیامبر استوار است، می‌توان نتیجه گرفت که این امر به صورت کلی شامل همه مسلمانان در التزام به قرآن و حفظ آن می‌شود.

حفظ قرآن در احادیث

روایات متعددی از معصوماندر اهمیت حفظ قرآن نقل شده است که نشان‌دهنده اهمیت مقامات معنوی مرتبط با آن است. برخی از این موارد عبارتند از:

۱. هم‌نشینی با فرشتگان:

محمدبن صادق می‌فرماید: «الْحافِظُ لِلْقُرْءانِ الْعامِلُ بِهِ مَعَ السَّفَرَةِ الْکرامِ الْبَرَرَةِ.» (حافظ قرآنی که به آن عمل کند، با فرشتگان سفیر نیکوکار هم‌نشین خواهد شد.)تفسیر این روایت محل بحث است؛ برخی معتقدند مراد از «سفرة» (سفیران) خود حافظان و قاریان هستند، اما تفسیر رایج‌تر این است که حافظان به دلیل انجام عملی مشابه حاملان وحی، با فرشتگان هم‌رتبه شده و با آنان همراهی خواهند داشت.

۲. جایگاه والا در امت:

محمد بن صادق می‌فرماید: «اَشْرافُ اُمَّتی حَمَلَةُ الْقُرْءآنِ وَ أَصْحابُ اللَّیلِ.» (بزرگان امت من، قاریان و حافظان و شب‌زنده‌داران هستند.)

۳. ایمنی از عذاب الهی:

علی بن ابی طالب می‌فرماید: «اِقْرَؤُو الْقُرْآنَ وَ اسْتَظهِروُهُ فَاِنَّ اللهَ تَعالَی لایعَذِّبُ قَلْباً وَعَی الْقُرْآنَ.» (قرآن را تلاوت کنید و آن را حفظ نمایید؛ زیرا خداوند متعال دلی را که قرآن در آن جای گرفته است، عذاب نمی‌کند.)حفظ قرآن موجب قرار گرفتن فرد بر مسیر عمل به وحی و در نتیجه مصونیت از عذاب جهنم تلقی شده است. پیامبر اسلام فرموده‌اند: «لَوْکانَ الْقُرآنُ فی اِهابٍ ما مَسَّتْهُ النَّارُ.» (اگر قرآن در پوستینه‌ای قرار داشت، آتش آن را لمس نمی‌کرد.)

۴. آبادانی قلب:

پیامبر می‌فرماید: «اِنَّ الَّذی لیس فی جَوْفِهِ شَییءٌ مِنَ الْقُرآنِ کالْبَیتِ الْخَرابِ.» (کسی که در درونش چیزی از قرآن نباشد، همچون خانه‌ای ویران است.)این حدیث بیانگر این است که روح (قلب) انسان نیازمند غذای معنوی است که همان قرآن و معارف الهی است؛ قلبی که از کلام وحی تهی باشد، بی‌ارزش تلقی می‌شود.

۵. شمول آمرزش الهی:

پیامبر فرمود: «مَنْ قَرَءَ الْقَرآنَ عَنْ حِفْظِهِ ثُمَّ ظّنَّ اَنَّ اللهَ تَعالی لایغْفِرُهُ فَهُوَ مِمَّنِ اسْتَهْزَءَ بِآیاتِ اللهِ.» (کسی که قرآن را از حفظ بخواند و سپس گمان بَرَد که خداوند او را نمی‌آمرزد، در زمره کسانی است که آیات الهی را به تمسخر گرفته‌اند.)

۶. پاداش مضاعف:

محمدبن صادق فرمودند: «اِنَّ الَّذی یعالِجُ الْقُرآنَ وَ یحْفَظُهُ بِمَشِقَّةٍ مِنْهُ وَ قِلَّةِ حِفْظٍ لَهُ اَجرانِ.» (هر کس که در فراگیری قرآن تلاش کند و آن را با سختی و به دلیل ضعف حافظه حفظ نماید، دو پاداش خواهد داشت؛ یکی برای حفظ و دیگری برای تحمل مشقت آن.)

۷. پذیرش شفاعت:

پیامبر فرمود: «مَنْ قَرَءَ الْقُرآنَ حَتّی یسْتَظْهِرَهُ وَ یحْفَظَهُ اَدْخَلَهُ اللهُ الْجَنَّةَ وَ شَفَعَّهُ فی عَشْرَةٍ مِنْ أَهْلِ بَیتِهِ کلِّهِمْ قَدْ وَجَبَبَتْ لَهُمُ النّارُ.» (هر کس قرآن را بخواند تا آن را حفظ کند، خداوند او را به بهشت وارد می‌کند و شفاعت او را در مورد ده تن از اهل بیتش که آتش بر آن‌ها واجب شده است، می‌پذیرد.)در اینجا شفاعت حافظ قرآن محدود به خانواده و تعداد مشخصی دانسته شده، برخلاف شفاعت فراگیر خود قرآن.

۸. بالاترین درجات بهشت:

پیامبر فرمود: «عَدَدُ دَرَجِ الْجَنَّةِ عَدَدُ آی الْقُرآنِ فَاِذا دَخَلَ صاحِبَ الْقُرآنِ الْجَنَّةَ قیل لَه: اِرْقا وَ اقْرَءْ لِکلِّ آیةٍ دَرَجَْةٌ فَلا تَکونُ فَوْقَ حافِظِ الْقُرآنِ دَرَجَةٌ.» (درجات بهشت به تعداد آیات قرآن است. هنگامی که صاحب قرآن وارد بهشت شود، به او گفته می‌شود: بالا رو و بخوان، زیرا برای هر آیه درجه‌ای است. بنابراین، درجه‌ای بالاتر از درجه حافظ قرآن وجود نخواهد داشت.)

۹. دریافت پاداش انبیا:

پیامبر فرمودند: «یا سَلمْان… اِنَّ اَکرَمَ الْعِبادِ اِلَی اللهِ بَعْدَ الْاَنْبیاء الْعُلَماءُ ثُمَّ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ، یخْرُجُونَ مِنَ الدُّنیا کما یخْرُجُ الْاَنْبیاءُ وَ یحْشُرُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ مَعَ الْاَنْبیاءِ وِ یمُرُّونَ عَلَی الصِّراطِ مَعَ الْاَنْبیاءِ وَ یأْخُذُونَ ثَوابَ الْاَنْبیاءِ.» (ای سلمان… همانا گرامی‌ترین بندگان نزد خداوند پس از انبیا، عالمان و سپس قاریان و حافظان قرآن هستند. آنان همانند انبیا از دنیا می‌روند، با آنان محشور می‌شوند، در کنارشان از صراط عبور می‌کنند و پاداش آنان را دریافت می‌نمایند.)

حفظ قرآن در سیره عملی

حافظان قرآن نزد پیامبر اسلام و علی بن ابی طالب از احترام ویژه‌ای برخوردار بودند و این احترام در سیره آنان منعکس شده است:

۱. تخفیف یا بخشش مجازات حافظان:

در دوران پیامبر و علی بن ابی طالب، دانش قرائت و حفظ قرآن می‌توانست به تخفیف یا الغای مجازات منجر شود. به عنوان نمونه، مردی نزد علی بن ابی طالب به جرم دزدی اعتراف کرد. هنگامی که حضرت سؤال کردند آیا چیزی از قرآن می‌داند و پاسخ مثبت (حفظ سوره بقره) داده شد، علی بن ابی طالب فرمودند: «در مقابل این سوره، دستت را به خودت بخشیدم و قطع نمی‌کنم.»این اقدام مورد اعتراض برخی قرار گرفت که آیا می‌توان حد الهی را تعطیل کرد. علی بن ابی طالب در پاسخ توضیح دادند که در صورتی که شاهدی بر جرم وجود نداشته باشد و فرد به زیان خود اعتراف کند، علی بن ابی طالب اختیار بخشش حد و عدم اجرای آن را دارد. این رویه در برخی کشورهای اسلامی امروزی نیز اجرا می‌شود؛ به عنوان مثال در ایران و پاکستان، زندانیانی که موفق به حفظ قرآن می‌شوند، از تخفیف ویژه در دوره محکومیت خود برخوردار می‌شوند.

پانویس

منابع الگو:آیه ۶ سوره أعلی