زنان در جنگ ایران و عراق
زنان ایرانی از زمان مشروطه نقش خاصی در مسائل سیاسی داشتند. آنها در عرصههای مختلفی همکار مردان بودند و این همکاری بعد از انقلاب اسلامی بویژه در زمان جنگ ایران و عراق نمود بیشتری داشت. آنها در کمک رسانی و پشتیبانی پشت جبههها موفق و فعال عمل کرده و توانستند در پیشبرد اهداف جنگ مؤثر باشند. زنان به عنوان کنشگران اجتماعی در یک فرایند فعال از راه تعاملهای معنا دار برای رسیدن به اهداف خود اقدام میکنند. زنان در جنگ ایران و عراق با بهرهگیری از فرصتی که ایجاد شده بود توانستند در حوزه ای که تا قبل از جنگ در آن سهمی نداشته یا اگر داشتند اندک بود؛ مشارکت گستردهٔ داشته باشند. حوزه سیاست و اجتماعی که بیشتر سهم مردان بود.[۱]
زنان در جنگ ایران و عراق
دانشور در مقالهاش دربارهٔ جنگ ایران و عراق اشاره میکند: جنگ برای همه، بهویژه زنان، پیامدهایی عمیق بهبار آورد که زندگی را از ریشه دگرگون ساخت. نظم روزمره برهم خورد و زنان، هرچند در هراس به سر میبردند، همزمان آماده بودند تا در مواجهه با دشمن و شرایط بحرانی، تصمیمات هوشمندانهای اتخاذ کنند. در ابتدا باور داشتند جنگ به مرزها محدود میماند و به شهرها و خانهها نفوذ نمیکند. اما با آغاز جنگ، برخلاف تصور رایج که زنان را صرفاً قربانیان ناتوان میپندارد، مسئولیتهایی بر عهده گرفتند که فراتر از انتظار بود. آنها که در جامعهای سنتی و مردسالار پرورش یافته بودند، در جبههها فراتر از آموزشهای پیشین، شایستگی خود را اثبات کردند. پژوهشهای پساجنگی و مصاحبه با زنانی که جنگ را از نزدیک تجربه کردهاند، نشان میدهد زنان نقشی مؤثر، کارآمد و هماهنگ ایفا نمودند؛ هرچند با ترس و اضطرابی مداوم بود که حتی با پایان جنگ نیز ادامه یافت.[۲]
نقش زنان ایرانی در جنگ
میلیونها زن ایرانی در جریان جنگ مشارکت فعال داشتند؛ برخی در کنار مردان به نبرد پرداختند و برخی دیگر با ایفای نقشهایی چون پزشک مجروحان، راننده کامیون، خبرنگار و اهداکننده خون، به پشتیبانی پرداختند. بسیاری از آنها با اهدای طلا و وجوه نقدی، هزینههای جبههها را تأمین کردند. اغلب این زنان، همچون محرکی برای شوهران و فرزندانشان عمل نمودند تا داوطلبانه به میدان جنگ بشتابند.
۱. پرستاری و مداوای مجروحین
در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷)، زنان نقش کلیدی در پرستاری و مداوای مجروحان ایفا کردند. آنها در بیمارستانهای صحرایی و مراکز درمانی، مسئولیتهایی مانند پانسمان زخمها، تزریق دارو، مراقبتهای اولیه و جابجایی بیماران را بر عهده داشتند. تعداد زیادی از زنان داوطلب، از جمله پرستاران آموزشدیده و نیروهای کمکی، در خط مقدم و عقبه جبههها خدمترسانی کردند. بر اساس گزارشهای رسمی، بیش از ۲۵ هزار زن در کادر درمان فعال بودند و به درمان صدها هزار مجروح کمک شایانی نمودند. این فعالیتها، علاوه بر کاهش نرخ مرگومیر، به حفظ روحیه رزمندگان نیز یاری رساند و بخشی از تلاشهای حمایتی جامعه را تشکیل میداد.[۳]
۲. شرکت در عملیات نظامی
در جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷)، زنان عمدتاً در نقشهای پشتیبانی مانند امدادگری، پرستاری و تدارکات شرکت داشتند، اما موارد محدودی از حضور مستقیم در خط مقدم گزارش شده است. آنها در جنگ ایران و عراق مسئولیتهای نظامی مشخصی بر عهده داشتند. نگهبانی انبارهای مهمات انجام میدادند تا از دسترسی غیرمجاز جلوگیری کنند و امنیت تأسیسات عقبه را حفظ نمایند. رانندگی وسایل نقلیه برای جابهجایی تجهیزات و مهمات به مناطق عملیاتی، بخشی از وظایفشان بود. پشتیبانی لجستیکی شامل توزیع منظم آذوقه و مواد مصرفی میان نیروها را نیز پوشش میدادند. تعمیرات مقدماتی تجهیزات نظامی و گشتزنی در نواحی حساس عقبه، به کارایی عملیات کمک میکرد. این نقشها بر اساس نیازهای عملیاتی تعریف شده و بخشی از ساختار دفاعی بودند. در خرمشهر و آبادان، گروهی از زنان بسیجی و امدادگر در سنگرسازی، نگهبانی، رساندن مهمات و اسارت نیروهای عراقی مشارکت کردند؛ مانند آمنه وهابزاده که در عملیات ثامنالائمه و عملیات بیتالمقدس حضور داشت و هفت بار مجروح شد. در سوسنگرد، زنان با چوبدستی یا دست خالی، سربازان عراقی را اسیر کردند. همچنین، فاطمه نوابصفوی به عنوان دیدهبان در عملیات بهمنشیر اطلاعات جمعآوری کرد.[۴]
۳. عکاسی و خبرنگاری
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش فعالی در خبرنگاری و عکاسی جنگی ایفا کردند. به عنوان خبرنگاران، گزارشهای میدانی از عملیاتها تهیه مینمودند و اخبار را از خطوط مقدم به رسانههای داخلی منتقل میکردند. عکاسان زن با ثبت تصاویر رزمندگان، انبارهای مهمات و صحنههای رزمی، مستندات بصری ارزشمندی تولید کردند. این فعالیتها به اطلاعرسانی عمومی و حفظ روحیه جامعه کمک میکرد. آنها در شرایط سخت جبههها، با تجهیزات ساده، مصاحبه با فرماندهان و نیروها را انجام میدادند و محتوای خبری را برای نشریات و رادیو فراهم میآوردند.[۵]
۴. آموزش
زنان در دوران جنگ ایران و عراق نقش کلیدی در تعلیم و تربیت بر عهده داشتند و به عنوان معلم، نسل جوان را آموزش میدادند. در سیستم آموزش و پرورش، برنامههای درسی را با تمرکز بر ارزشهای اسلامی مانند ایثار، شهادت و جهاد غنیسازی کردند و کلاسهای فوقبرنامه برای ترویج فرهنگ مقاومت برگزار نمودند. به عنوان مربی، کودکان را در اردوهای آموزشی بسیجی تربیت میکردند، روحیه دفاعی را تقویت مینمودند و از طریق داستانگویی و فعالیتهای گروهی، مفاهیم فداکاری را آموزش میدادند. کتابها و محتوای آموزشی با محوریت ارزشهای انقلاب اسلامی تدوین و تدریس میشد. در مهدکودکها و مدارس، آموزشهای عملی ایثار را اجرا میکردند که نسل آینده را برای حفظ ارزشهای اسلامی آمادهتر میساخت.[۶]
۵. حفظ آثار و خاطرات پس از جنگ
پس از پایان جنگ ایران و عراق، زنان نقش برجستهای در حفظ آثار و خاطرات جنگ بر عهده گرفتند. آنها با جمعآوری اسناد، عکسها و اشیاء جنگی، موزههای دفاع مقدس را راهاندازی و غنیسازی کردند. به عنوان نویسندگان، کتابهای خاطرات رزمندگان، زندگینامه شهدا و روایتهای شفاهی را تدوین و منتشر نمودند. این آثار، نسلهای بعدی را با فداکاریها و ارزشهای دوران جنگ آشنا میساخت. فعالیت در انجمنهای حفظ آثار، برگزاری نمایشگاهها و تولید فیلمهای مستند از دیگر تلاشهایشان بود که میراث فرهنگی دفاع مقدس را زنده نگه داشت.[۷]
زنان جنگی در کلام رهبران ایران
روحالله موسوی خمینی دربارهٔ نقش زنان در جنگ ۸ ساله ایران و عراق گفته است: افتخار بر این قشر عظیمی که با حضور ارزشمند و شجاعانه در صحنه دفاع، میهن اسلامی و قرآن کریم و انقلاب را به پیروزی رسانده و اکنون در جبهه و پشت جبهه در حال فعالیت و آماده فداکاری هستند. همانطور که بر مردها لازم است که جلو بروند و پیشقدم باشند، شما خانمها هم در کار پشت جبهه باید کمک کنید، مهیا شوید که اگر خدای ناخواسته یکوقت دفاع عمومی بر همه واجب شد، یعنی همه ما بی استثنا هر کس قدرت دارد بی استثنا بر او واجب شد، مهیا باشید برای دفاع.[۸]
علی حسینی خامنه ای نیز در این باره گفته است: شهیدان و جانبازان و آزادگان زن، نمایشگرانِ یکی از برترین قلّههای افتخارات انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامیاند. قدرت ایمان، راه مجاهدتهای بزرگ را به روی زنان ایرانی گشود و صحنههای شگفتانگیز و کمنظیری از حضور شجاعانه و فداکارانه و مبتکرانهٔ آنان در میدانهای دشوار پدیدآورد. از تظاهرات شورانگیز روزهای انقلاب تا دوران فراموشنشدنی دفاع مقدّس، و از قهرمانی در صفوف نبرد تا دل بریدن از فرزند و همسر و فرستادن آنان به پیشباز خطر و تا خدمات پشت جبهه، و از حضور در جبههٔ علم و تحقیق و فنّاوری و درخشندگی در وادی ادبیّات و هنر، تا هنرنمایی در عرصههای اجتماعی و سیاسی و مدیریّتها، و سرانجام فداکاری در میدان سلامت و خدمت به بیماران در آزمون پُرخطر اخیر، همه و همه نشانههای اعتلای معنوی زنِ ایرانی است که به برکت نظام اسلامی و درسها و ارزشگذاریهای اسلام پدید آمده است. بیشک زنان شهید و جانباز و آزاده -که تعداد آنان را هفده هزار دانستهاند- در قلّهٔ این افتخاراتند. زن ایرانی توانست بهرغم فرهنگ فساد و انحطاط غربیِ تحمیلشده بر بسیاری از زنان در دوران نحس پهلوی، خود را به شرافت و طهارت مطلوب اسلام نزدیک کند و این افتخاری بزرگ است؛ و الحمد لله ربّ العالمین.[۹]
نتیجه
زنان در جنگها در کنار نقشهایی چون حمایت از خانواده، امدادرسانی و پرستاری، در نبردهای مسلحانه و تأمین نیازهای لجستیکی نیز نقشی پر رنگ داشتهاند. زنان ایرانی نیز در جنگ ایران و عراق در حوزههای مختلفی به ایفای نقش پرداخته و حمایتهای اجتماعی و اقتصادی وسیعی از خود نشان دادند. آنها در برطرف نمودن نیازهای رزمندگان مانند تهیه مواد غذایی، جذب کمکهای نقدی، کمک به رزمندگان مجروح، رخت شویی و خیاطی نقش آفرینی داشتند. به جهت نقش فعال آنها در جنگ و بر اساس آمارهای بیان شده، ۶۴۲۸ نفر از زنان و مادران ایران در طول ۸ سال جنگ ایران و عراق به شهادت رسیدند.
منابع
- ↑ کولایی، الهه؛ بهبهانی، سیمین (۱۴۰۰). «تجربه زیسته زنان رزمنده در جنگ ایران و عراق و باز اندیشی در نقشهای سنتی سیاسی و اجتماعی آنان». پژوهشنامه علوم سیاسی. پیاپی ۶۴ (۴): ۱۴۵ تا ۱۸۰.
- ↑ دانشور، هانیه؛ کرمی قهی، محمد تقی؛ ذکائی، محمد سعید (۱۴۰۲). «روایتی زنانه از جنگ ایران و عراق، تجربیات زیستهٔ زنان خوزستانی ساکن در (شهرک شهید بهشتی مشهد)». فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات. ۱۹ (۳): ۱۱۹–۱۴۶.
- ↑ شفیعی، سمیه سادات (۱۴۰۰). «پرستاری از مجروحان در جنگ تحمیلی: تحلیل اجتماعی اخلاق مراقبت زنانه». مطالعات راهبردی زنان. ۲۴ (۹۴): ۲۷–۵۰.
- ↑ علیپور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگهای معاصر. ششم (۱۰): ۱۷۳–۱۹۲.
- ↑ علی پور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی دفاع مقدس و جنگهای معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳–۱۹۲.
- ↑ علی پور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگهای معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳–۱۹۲.
- ↑ علیپور، محمد؛ اکبری مطلق، جواد؛ رضایی، مبینا؛ رسولی طرقی، مریم (۱۴۰۳). «بررسی نقش زنان در دوران هشت سال دفاع مقدس: مطالعه کیفی». نشریه علمی مطالعات دفاع مقدس و جنگهای معاصر. ۶ (۱۰): ۱۷۳–۱۹۲.
- ↑ موسوی خمینی، روحالله (۱۳۹۲). دفاع مقدس (جنگ تحمیلی) در اندیشه امام خمینی ره. به کوشش مهدی مرندی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ص. ۳۲۷.
- ↑ سایت خامنه ای. پیام به کنگره ملی هفده هزار زن شهید، آزاده و جانباز، ۱۸ اسفند ۱۳۹۹