ضمان
ضمان به معنای بر عهده گرفتن یا مسئولیت داشتن است. در اصطلاح فقهی، این واژه بر دو نوع «ضمان عقدی» و «ضمان قهری» اطلاق میشود.
انواع ضمان
ضمان به معنای بر عهده گرفتن یا مسئولیت داشتن است. در اصطلاح فقهی، این واژه بر دو نوع «ضمان عقدی» (تعهد مالی توسط شخصی غیر از مدیون اصلی) و «ضمان قهری» (مسئولیت ناشی از تلف یا ایراد خسارت) اطلاق میشود.[۱]
ضمان عقدی
در فقه، ضمان عقدی «تعهد به مال از سوی شخصی است که خود مدیون نیست». در این عقد شرایطی مطرح است:[۲]
- شرایط ضامن: ضامن باید عاقل، بالغ، رشید و آزاد باشد؛ در صورت بردگی، ضمانت منوط به اجازه مولاست.
- شناخت طرفین: شناخت دقیق نام و نشان طلبکار و بدهکار شرط نیست، اما تمایز آنان از یکدیگر ضروری است.
- ارکان عقد: تحقق ضمان نیازمند «ایجاب» از سوی ضامن و «قبول» از سوی طلبکار است.
- تمکن مالی: ضامن باید از نظر مالی توانمند باشد، مگر آنکه طلبکار در عین فقر، او را بپذیرد.
ضمان قهری
ضمان قهری مسئولیت در موارد خارج از عقود اختیاری است که در چند حالت تحقق مییابد:
- معاملات فاسد: بر اساس قاعده فقهی «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده»، در صورتی که یک معامله در صورت صحت، ضمانآور باشد (مانند بیع که رایگان نیست)، فساد آن نیز ضمانآور است. در بیع صحیح، «ثمن مسمّی» بر عهده مشتری است، اما در بیع فاسد، «ثمن المثل» ملاک است. اگر معامله در صورت صحت ضمانآور نباشد (مانند هبه)، فاسد آن نیز ضمان ندارد.[۳]
- غصب: بر مبنای قاعده «علی الید ما اخذت حتی تؤدی»، هرگاه کسی عدواناً بر مال دیگری دست یابد، ضامن آن است. در صورت تلف مال، اگر مثلی باشد ضامن «مثل» و اگر قیمی باشد، ضامن بالاترین قیمت از زمان غصب تا زمان تلف است. همچنین غاصب ضامن اجرتالمثل مال مغصوبه، صرفنظر از بهرهبرداری، است.[۴]
- اتلاف مال یا جان: بر اساس قاعده «من اتلف مال غیره فهو له ضامن»، هرگونه خسارت مالی یا جانی که مستند به شخص باشد، موجب ضمان است. در موارد عمدی، علاوه بر مسئولیت مالی، مجازات قصاص نیز مطرح است، اما در موارد غیرعمد، تنها دیه یا قیمت مال تالف پرداخت میشود. این قاعده حتی در موارد خواب یا دوران کودکی (با پرداخت پس از بلوغ) جاری است.[۵]
- موارد خاص فقهی: در متون فقهی موارد متعددی از ضمانتهای خاص ذکر شده است:
- دعوت و قتل: اگر کسی فردی را به خانه دعوت کند و او در آنجا کشته شود، دعوتکننده ضامن دیه است.
- شیردهی: اگر زنی در حال شیر دادن خوابش ببرد و کودک بمیرد، در صورتی که داوطلبانه شیر میداده ضامن است، و اگر از روی نیاز بوده، دیه بر عهده عاقله اوست.
- آموزش شنا: معلم شنا در صورت تلف شدن کودک در حال تعلیم، ضامن دیه است.
- نگهداری از اموال و حیوانات: صاحب دیوار مشرف به سقوط یا صاحب حیوانات موذی (در صورت بیمبالاتی در نگهداری)، ضامن خسارات وارده هستند.
- مباشرت و سببیت: بهطور کلی مباشر (انجامدهنده مستقیم) ضامن است، مگر آنکه مباشر جاهل به واقع باشد که در این صورت مسئولیت ممکن است به سبب (عامل غیرمستقیم) بازگردد.[۶]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ضمان». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.