شیعه انگلیسی

شیعه انگلیسی، عبارتی است که اولین بار از سوی سید علی خامنه‌ای مطرح شد.

اصطلاح‌شناسی

شیعه انگلیسی که با عنوان شیعه لندنی شناخته می‌شود، اصطلاحی سیاسی-مذهبی است که برای توصیف جریانی از تشیع به کار می‌رود که متهم به ترویج تفرقه میان مسلمانان، تمرکز بر شعائر افراطی و اهانت به مقدسات اهل سنت با حمایت‌های مالی و رسانه‌ای دولت‌های غربی، به‌ویژه انگلستان است. در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی ایران، این جریان در تقابل با «تسنن آمریکایی» تعریف می‌شود.

خاستگاه

ریشه تقابل‌های مذهبی میان شیعه و سنی در تاریخ معاصر، به سیاست‌های استعماری بریتانیا با شعار «تفرقه بینداز و حکومت کن» نسبت داده می‌شود. تحلیل‌گران این جریان معتقدند دولت بریتانیا از قرن نوزدهم میلادی به بعد، از ناآگاهی عمومی و اختلافات مذهبی برای تثبیت سلطه خود در منطقه خاورمیانه، شبه‌قاره هند و قلمرو عثمانی استفاده کرده است. پس از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران و شکل‌گیری موج بیداری اسلامی، شیوه این مداخله به سمت حوزه‌های فرهنگی و رسانه‌ای تغییر یافت تا از طریق تأسیس شبکه‌های ماهواره‌ای مروج تفرقه، از نفوذ اسلام هم‌گرا جلوگیری شود.

تاریخچه

فرقه شیرازی

هسته مرکزی جریان موسوم به شیعه انگلیسی، به فعالیت‌های مذهبی و سیاسی خاندان شیرازی به رهبری سید صادق حسینی شیرازی پیوند خورده است. خاندان شیرازی سابقه مبارزاتی معروفی با استعمار انگلیس (به‌ویژه از زمان میرزا محمدتقی شیرازی در انقلاب ۱۹۲۰ عراق) داشتند؛ اما به عقیده منتقدان، نسل‌های بعدی این خاندان بدون احراز مراتب فقهی مورد قبول مراجع بزرگ شیعه، خود را مرجع تقلید خواندند. در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، تفکرات انحرافی و متعصبانه این فرقه به رهبری سید حسن شیرازی (برادر صادق شیرازی) در سوریه نمایان شد. مخالفت او با حمایت از فلسطینیان اهل‌سنت، موجب اختلاف شدید وی با موسی صدر گردید؛ تا جایی که روح‌الله خمینی پرداخت سهم امام به شاگردان حسن شیرازی را حرام اعلام کرد، در حالی که سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در رژیم پهلوی برای تقویت نفوذ او تلاش می‌کرد.

با خروج اعضای این فرقه از جمله مجتبی حسینی شیرازی به مقصد لندن، دولت بریتانیا حمایت‌های مالی، رسانه‌ای و حقوقی خود را از این جریان آغاز کرد. تأسیس حسینیه‌های بزرگ و راه‌اندازی بیش از ۱۵ شبکه تلویزیونی ماهواره‌ای ۲۴ ساعته (مانند شبکه فدک) از ابزارهای رسانه‌ای این فرقه برای حمله به مقدسات اهل سنت و توهین به مراجع تقلید شیعه مخالف تفرقه نظیر محمدتقی بهجت و سید علی خامنه‌ای است. از چهره‌های کلیدی این جریان، یاسر الحبیب (مدیر شبکه فدک) است که در سال ۲۰۰۴ پس از حبس و اخراج از کویت به لندن پناهنده شد و با خرید یک کلیسای متروکه به ارزش ۲ میلیون پوند در منطقه باکینگهام‌شر، مرکز فعالیت‌های خود را مستقر کرد.

مبانی فکری و رفتاری

شاخصه‌های اصلی جریان شیعه انگلیسی عبارتند از:

• تفرقه مذهبی: استوار ساختن دین‌داری بر پایه لعن علنی بزرگان اهل سنت و عایشه.
• ترویج رفتارهای غیرمتعارف در عزاداری: اصرار بر انجام مناسکی چون قمه‌زنی، راه رفتن روی خار و شیشه، و رفتارهای موهن در مراسم سوگواری برای مخدوش کردن چهره تشیع.
• مخالفت با تقریب مذاهب: ضدیت با مسئله فلسطین و هرگونه هم‌گرایی میان پیروان مذاهب اسلامی.
• وابستگی رسانه‌ای: تأمین مالی رسانه‌ها و مراکز تبلیغی از طریق خزانه‌داری بریتانیا و نهادهای غربی.

نمودهای رسانه‌ای

یکی از بارزترین نمودهای رسانه‌ای و فرهنگی این جریان، ساخت فیلم سینمایی «بانوی بهشت» (The Lady of Heaven) به نویسندگی یاسر الحبیب و کارگردانی الی کینگ در سال ۲۰۲۱ در انگلستان است. این فیلم با بودجه‌ای بالغ بر ۱۵ میلیون دلار تولید شد. داستان فیلم با پیوند زدن رویدادهای معاصر به تاریخ صدر اسلام آغاز می‌شود. در سال ۲۰۱۴ و در بحبوحه حمله گروه تروریستی داعش به عراق، پسری به نام «لیث» شاهد کشته شدن مادرش «فاطمه» به دست نیروهای داعش است. او توسط یکی از اعضای حشد شعبی به نام «رائد» نجات یافته و به بغداد فرستاده می‌شود تا نزد مادربزرگ رائد (بی‌بی) زندگی کند. بی‌بی برای آرام کردن کابوس‌های شبانه لیث، داستان زندگی و مصائب فاطمه زهرا را روایت می‌کند و فیلم به ۱۴۰۰ سال قبل فلاش‌بک می‌زند.

این فیلم با واکنش‌های منفی گسترده در سراسر جهان اسلام روبرو شد و در دستیابی به اهداف خود شکست خورد:

• تحریم مراجع شیعه: مراجع تقلید شیعه در ایران از جمله ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی، لطف‌الله صافی گلپایگانی و جعفر سبحانی با حرام اعلام کردن تماشا و انتشار این فیلم، آن را ابزاری برای تفرقه‌افکنی نامیدند.
• مخالفت علمای بریتانیا: هفت تن از علمای برجسته شیعه در بریتانیا با انتشار بیانیه‌ای فیلم را محکوم و آن را عامل تشدید تنش‌های فرقه‌ای در جامعه مسلمانان بریتانیا دانستند.
• ممنوعیت در کشورهای اسلامی: وزارت مخابرات پاکستان محتوای فیلم را کفرآمیز خواند و دسترسی به آن را مسدود کرد. کشورهای مصر و مراکش نیز اکران فیلم را ممنوع اعلام کردند. در ایران، سازمان تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی (ساترا) انتشار این فیلم را به دلیل ترویج نفرت‌پراکنی و تفرقه در تمامی پلتفرم‌ها ممنوع کرد.
• اعتراضات میدانی و لغو اکران: بر پایه گزارش روزنامه گاردین، تجمعات اعتراضی مسلمانان در شهرهای مختلف انگلستان موجب شد تا شرکت سینمایی «سینی‌ورلد» برای حفظ امنیت کارکنان و مخاطبان خود، اکران این فیلم را در سراسر بریتانیا لغو کند. این فیلم از نظر گیشه و جذب مخاطب با شکست تجاری همراه شد.

دیدگاه‌های سید علی خامنه‌ای

سید علی خامنه‌ای در مناسبت‌های مختلف به تشریح مفهوم «شیعه انگلیسی» و ابعاد آن پرداخته و آن را ابزاری در خدمت سیاست‌های تفرقه‌افکنانه کشورهای غربی دانسته است. او در ۲ اسفند ۱۳۸۱ هشدار داد که دست‌های استعماری تلاش می‌کنند میان شیعیان و اهل‌سنت کینه و برادرکشی ایجاد کنند و تأکید کرد که احترام به عقاید خود نباید با اهانت به ارزش‌های دیگران همراه شود، چرا که مشترکات مسلمانان بسیار بیشتر از نقاط اختلافی است. او در ۲۵ دی ۱۳۸۵ با اشاره به پیشینه تاریخی اختلافات مذهبی بیان کرد که اگرچه جهالت‌ها و تعصبات عامیانه در این زمینه دخیل بوده‌اند، اما با ورود استعمار، از این ابزار حداکثر استفاده صورت گرفت. خامنه‌ای انگلیس را در تحریک شیعه و سنی علیه یکدیگر متبحرتر از دیگر قدرت‌های استعماری دانست و اشاره کرد که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری اسلامی، این تلاش‌ها شدت بیشتری یافته است.

او در ۲۸ مرداد ۱۳۸۶ نیز تصریح کرد که توطئه ایجاد اختلاف میان فرقه‌های اسلامی محدود به شیعه و سنی نیست و هدف آن تقابل درونی همه فرقه‌ها است. او دستگاه‌های اطلاعاتی اسرائیل، آمریکا و انگلیس را متولیان اصلی شایعه‌پراکنی و القای حس تهدید متقابل میان جوامع شیعه و سنی معرفی کرد. خامنه‌ای در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۸۸ در سنندج، کسانی را که به نام مذهب ندای تفرقه سر می‌دهند، مزدور دشمن خواند و اعلام کرد رفتارهای شیعیانی که به مقدسات اهل سنت اهانت می‌کنند و همچنین اقدامات تروریستی سلفی‌ها و وهابی‌ها، هر دو از نظر شرعی حرام و خلاف قانون است. او در ۱۵ تیر همان سال بار دیگر بر لزوم اتحاد دنیای اسلام تأکید کرد و از تحریک احساسات مذهبی توسط برخی افراد انتقاد کرد.

او در ۲۰ شهریور ۱۳۹۲ گفت که اختلافات عقیدتی به خودی خود مشکلی ایجاد نمی‌کند، بلکه تبدیل آن به درگیری و دشمنی مدنظر صهیونیست‌ها و دشمنان است. او بیان کرد تشیعی که از رسانه‌های مستقر در لندن و آمریکا تبلیغ می‌شود، به درد شیعیان نمی‌خورد و در جهت اهداف دشمنان حرکت می‌کند. وی در ۲۱ مهر ۱۳۹۳ جریان‌های تکفیری مانند داعش و القاعده را ساخته دست استعمار برای مقابله با بیداری اسلامی دانست و هشدار داد هر اقدامی که موجب تحریک احساسات مذهبی طرف مقابل شود، کمک به آمریکا، انگلیس و صهیونیسم است. او در ۱۹ دی ۱۳۹۳ مجدداً تأکید کرد تشیعی که با سازمان جاسوسی انگلیس (ام‌آی‌شش) در ارتباط باشد و تسننی که مزدور سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سی‌آی‌اِی) باشد، هر دو ضد اسلام هستند.

خامنه‌ای در ۱۴ خرداد ۱۳۹۴ تسنن مورد حمایت آمریکا و تشیع صادرشده از لندن را لبه‌های یک قیچی و عوامل غرب دانست و اشاره کرد که جمهوری اسلامی در حمایت از جریان‌های مقاومت، تفاوتی میان اهل سنت فلسطین و شیعیان حزب‌الله لبنان قائل نیست. او در ۲۶ مرداد ۱۳۹۴ تشیعی را که مرکز تبلیغاتش لندن است و جاده‌صاف‌کن دشمنان می‌شود، انحراف از تشیع واقعی ائمه خواند و مخالفت صریح خود را با اهانت به مقدسات اهل سنت ابراز کرد. وی در ۸ دی ۱۳۹۴ نیز سابقه اختلاف‌افکنی انگلیس میان شیعه و سنی در دولت عثمانی و کشورهای عربی را یادآور شد و طرح بحث‌های مذهبی از سوی سیاستمداران آمریکایی را نقشه‌ای خطرناک توصیف کرد.

او در ۳۰ شهریور ۱۳۹۵ با تأکید بر اینکه اثبات تشیع با بدگویی به بزرگان اهل سنت حاصل نمی‌شود و این امر خلاف سیره ائمه است، تصریح کرد که بودجه رادیوها و تلویزیون‌هایی که به نام شیعه به باورهای دیگر فرق اسلامی اهانت می‌کنند، از خزانه‌داری انگلیس تأمین می‌شود و این رسانه‌ها زمینه را برای سربازگیری گروه‌های تکفیری نظیر داعش از میان افراد غافل فراهم می‌کنند. او در ۲۷ آذر ۱۳۹۵ شیعه انگلیسی و سنی آمریکایی را دو لبه یک قیچی برای به جان هم انداختن مسلمانان نامید و به تشریح کارنامه تاریخی سیاست‌های تفرقه‌افکنانه انگلیس در هند، افغانستان، ایران، عراق و فلسطین پرداخت. در نهایت، او در ۲۲ مهر ۱۴۰۱ با تبیین مجدد این اصطلاح تصریح کرد منظور از «شیعه انگلیسی» شیعیان ساکن در کشور انگلیس نیستند، بلکه منظور جریانی است که در کشورهای اسلامی حضور دارد اما از انگلیس الهام می‌گیرد و با ایجاد دعوا و تکفیر، در خدمت دشمنان حرکت می‌کند.

پانویس

منابع

• قاسم‌آبادی، فاطمه (۲۳ مرداد ۱۴۰۱). «وقتی شیعه لندنی تاریخ را جعل می‌کند!». kayhan.ir. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.
• خامنه‌ای دات‌آی‌آر. «تشیع انگلیسی». khamenei.ir. دریافت‌شده در ۱۳ مرداد ۱۴۰۵.