قاجاریه

قاجاریه، طایفه‌ای ترک بود که در قرن هفتم هجری، هنگام حمله چنگیزخان از مرکز آسیا به سوی مغرب مهاجرت کرد و پس از گذر از سراسر ایران، در مرز شام سکونت گزید. در یورش‌های تیمور گورکانی، قاجارها از شام به سوی مشرق بازگشتند و در حوالی گنجه و ایران اقامت کردند. آنان از هفت طایفه قزلباش و از دستیاران شاه اسماعیل اول بودند. طایفه قاجار در دوره صفوی به قدرت رسید و در دوره شاه عباس اول به شاخه‌های مختلف تقسیم شد و بخشی از آن در گرگان برای دفاع از مرزها مستقر شد. درگیری میان دو شاخه یوخاری‌باش و اشاقه‌باش، مهاجرت آنان به استرآباد و کشمکش‌های بعدی با حکومت نادرشاه، زمینه قدرت‌یابی آقامحمدخان قاجار را فراهم کرد. آقامحمدخان پس از مرگ کریم‌خان زند در سال ۱۱۹۳ق خود را پادشاه خواند و بدین ترتیب سلطنت قاجاریه رسماً تأسیس شد.

پیشینه قاجارها

قاجار یکی از طوایف ترک بود که در قرن هفتم هجری، هنگام حمله چنگیز از مرکز آسیا به سوی مغرب انتقال یافت و به‌تدریج از سراسر ایران گذشت و در مرز شام سکونت گزید. در یورش هفت‌ساله تیمور گورکانی، قبایل قاجار از شام به سوی مشرق بازگشتند و در حوالی گنجه و ایران اقامت کردند. قاجارها یکی از هفت طایفه‌ای بودند که دستیار شاه اسماعیل صفوی بودند و به نام قزلباش شناخته می‌شدند. در دوره شاهان صفوی، رؤسای ایل قاجار بارها به حکومت منصوب و مأمور سفارت شدند. در زمان شاه عباس اول، طایفه قاجار قدرت بیشتری یافت و به چند قبیله تقسیم شد. شاه عباس از افزایش شمار افراد این طایفه استفاده کرد و آنان را مأمور حفظ مرزهای مهم کشور ساخت. بخش عمده آنان را در ولایت گرگان برای مقابله با ترکمن‌ها مستقر کرد و نگهداری قلعه مبارک‌آباد و ساحل گرگان را که از بناهای نظامی شاه طهماسب اول بود و در آن زمان به پهلوی‌دژ معروف بود، به آنان سپرد. این شاخه از قاجار اهمیت و شهرت بیشتری یافت و در دو سوی رود گرگان چراگاه‌هایی را به خود اختصاص داد. کسانی که در قسمت بالای رودخانه سکونت داشتند، «یوخاری‌باش» و کسانی که در قسمت پایین رود اقامت داشتند، «اشاقه‌باش» نامیده شدند. میان این دو گروه رقابت و خصومت پدید آمد و آنان بارها به غارت یکدیگر پرداختند. در سال ۱۱۴۰ق، در پی همین درگیری‌ها، اطراف مبارک‌آباد، که همان آق‌قلعه بود، را ترک کردند و به استرآباد رفتند.

فتحعلی‌خان و محمدحسن‌خان

یکی از رؤسای این طایفه فتحعلی‌خان، پسر شاه‌قلی‌خان، بود که در زمان شاه طهماسب دوم به دعوت او همراه وی به خراسان رفت و به فرمان نادرشاه کشته شد و در خواجه ربیع به خاک سپرده شد. فتحعلی‌خان از تیره اشاقه‌باش بود. نادرشاه برای از میان بردن قوم او، یوخاری‌باش‌ها را تقویت کرد و محمدحسین‌خان، رئیس آنان، را به حکومت گرگان منصوب کرد. محمدحسن‌خان، فرزند فتحعلی‌خان، هنگام کشته شدن پدرش بیش از دوازده سال نداشت و در سراسر دوره نادرشاه از گرگان گریخته و در میان ایلات ترکمن متواری بود. او گاهی به گرگان و استرآباد حمله می‌کرد. در یکی از حملات او به شهر استرآباد، پسرش آقامحمدخان به دست لشکریان نادر گرفتار شد و همراه دیگر اسیران به خراسان اعزام گردید. عادل‌شاه آقامحمدخان را مقطوع‌النسل کرد، اما اندکی بعد آقامحمدخان از زندان رهایی یافت و به استرآباد رفت و به پدر خود، که در آن زمان بر این ولایت استیلا یافته و ادعای سلطنت می‌کرد، پیوست. محمدحسن‌خان در جنگ با کریم‌خان کشته شد و آقامحمدخان که در آن زمان هفده سال داشت، به فرمان کریم‌خان به شیراز برده شد. در روز درگذشت کریم‌خان، آقامحمدخان بیرون شهر شیراز مشغول شکار بود. هنگامی که عمه‌اش او را از مرگ وکیل آگاه کرد، عمداً باز شکاری را که در دست داشت رها کرد و به بهانه جست‌وجوی آن، به محلی رفت که پیش‌تر سواران و اسبان ورزیده در آنجا آماده شده بودند. سپس با شتاب خود را به تهران رساند و در سال ۱۱۹۳ق خود را پادشاه خواند. با این اقدام، سلطنت قاجاریه رسماً تأسیس شد.

پانویس

منابع

اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «قاجاریه». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.