اسلامیکال:دانش‌دخت/دوره اول/اللهم عجل لولیک الفرج

نقش زنان در پدافند غیر عامل

در جهانی که امنیت، بستر نخستین شکوفایی انسان و جامعه است، پدافند غیرعامل با رویکردی پیشگیرانه، خردمندانه و مبتنی بر تاب‌آوری، ستون فقرات امنیت پایدار و همه‌جانبه محسوب می‌شود. این سامانه دفاعی، متشکل از اقداماتی همچون آموزش همگانی، پنهان‌سازی، استتار و ایمن‌سازی، نه تنها رویکردی منطبق با فطرت امنیت‌طلبی بشر، بلکه تجلی عینی تلاش برای صیانت از «نعمت امنیت» به عنوان موهبتی الهی است که در تعالیم اسلام، طلب و حفظ آن وظیفه‌ای همگانی شمرده شده است. در این منظومه دفاعی غیرمسلحانه، نقش زنان به عنوان محورهای کانونی خانواده و بافت اجتماعی، از جایگاهی بی‌بدیل و تکاملی برخوردار است. زنان در نگاه اسلامی، تنها مصرف‌کنندگان این امنیت نیستند؛ بلکه آنان اصلی‌ترین خالقان، حافظان و انتقال‌دهندگان فرهنگِ ایمنی، ارزش‌های تاب‌آوری و مهارت‌های حیاتی بقا به نسل آینده هستند. آن‌ها با ایفای نقش نگهبانان نامرئی امنیت، پلی استوار بین آموزه‌های دینی، اقدامات پدافند غیرعامل و ایجاد آرامش پایدار در سطوح خرد و کلان جامعه می‌زنند. پس تحقق کامل ظرفیت‌های پدافند غیرعامل در گرو به‌کارگیری تمام‌عیار سرمایه انسانی جامعه و در رأس آن، شناخت، توانمندسازی و به میدان آوردن ظرفیت‌های راهبردی زنان در عرصه پیشگیری و مدیریت بحران است.

زن، خط مقدم پدافند غیر عامل در جنگ نرم

در تحولات راهبردی معاصر، دشمن به این باور رسیده است که رویکردهای سنتیِ مبتنی بر جنگ سخت نه تنها به شکست می‌انجامد، بلکه هزینه‌های جانی و مالی سنگینی در پی دارد. از این رو، تمرکز خود را بر روش‌هایی معطوف کرده که با کم‌ترین هزینه، بیشترین تأثیر را ایجاد کنند. ایجاد تفرقه در میان گروه‌های مختلف و گسترش جنگ‌های نیابتی، از جمله این تلاش‌هاست. نمونهٔ عینی آن را در صحنه‌هایی نظیر کشورهای اسلامی شاهد بوده‌ایم، جایی که با ایجاد گروه‌هایی مانند داعش، تلاش شد تا مسلمانان را به جان یکدیگر بیندازند.

در ادامه، دشمن به شیوه‌ای دیگر نیز متوسل شده است: نفوذ از درون، به‌گونه‌ای موریانه‌وار، تا از طریق تغییر هویت ملت‌ها، اهداف خود را بر جوامع هدف تحمیل کند. همان‌گونه که نظریه‌پردازانشان تأکید دارند، دوران جنگ سخت و فیزیکی به پایان رسیده و امروزه باید از طریق نفوذ به قلب‌ها و افکار عمومی، ملت‌ها را به خدمت گرفت. اینجاست که نقش زنان به‌عنوان کنشگرانی پیش‌قدم، حیاتی می‌شود. اگر زنان از آگاهی، مهارت، توان کنشگری و واکنش به موقع در برابر وضعیت‌های پیچیده و متحول برخوردار نباشند، خسارتی جدی متوجه جامعه خواهد شد.

از آنجا که زنان قوام‌بخش و ستون خانوادهٔ اسلامی-ایرانی به‌شمار می‌روند، دشمن اصلی‌ترین هدف خود را حمله به الگوی زن متعالی اسلامی-ایرانی و نهاد خانواده قرار داده است؛ بنابراین، آگاهی‌بخشی و توانمندسازی زنان در عرصه‌های فکری، اجتماعی و اقتصادی، نه تنها یک ضرورت، که راهبردی اساسی در دفاع غیرعامل و صیانت از جامعه محسوب می‌شود.

مبانی اسلامی نقش‌آفرینی زنان در ایجاد امنیت

دشمنان اسلام با بهره‌گیری از شیوه‌های متنوع و گسترده در تلاشند تا کارآمدی تعالیم قرآن و سنت را در زندگی فردی و اجتماعی زیر سؤال ببرند. آنان از طریق فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای، به تخریب چهره مسلمانان، متهم کردن آنان به خشونت‌طلبی و ترویج اسلام‌هراسی و شیعه‌هراسی می‌پردازند. همچنین از هر فرصتی برای درگیری نظامی، کشتار و غارت دارایی‌های مادی و معنوی مسلمانان استفاده می‌کنند. مقابله با این اقدامات خصمانه مستلزم راهبردهای دفاعی مناسب است. کنکاش در آموزه‌های قرآن کریم و سیره نبوی می‌تواند راهکارهای ارزشمندی را در اختیار ما قرار دهد تا توان دفاعی جبهه حق را افزایش داده و توطئه‌های دشمن را خنثی کنیم.

۱. قرآن

اسلام، مسئولیت اجتماعی را منحصر به یک جنس نمی‌داند. قرآن کریم در آیه‌ای همگانی می‌فرمایند: «وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ» (سوره توبه، آیه ۷۱، صفحه ۱۹۸)؛ مردان و زنان باایمان، یار و یاور یکدیگرند که به کار شایسته فرمان می‌دهند و از ناشایست بازمی‌دارند. این آیه، پایه مشارکت فعال زن و مرد در ساختن جامعه‌ای امن و سالم را مشخص می‌کند. بر خلاف منافقین مؤمنین هستند که مردان و زنانشان با همه کثرت و پراکندگی افرادشان همه در حکم یک تن واحدند، و به همین جهت بعضی از ایشان امور بعضی دیگر را عهده‌دار می‌شوند. و به همین جهت است که هر کدام دیگری را به معروف امر می‌کند و از منکر نهی می‌نماید. آری، بخاطر ولایت داشتن ایشان در امور یکدیگر است - آنهم ولایتی که تا کوچک‌ترین افراد اجتماع راه دارد - که به خود اجازه می‌دهند هر یک دیگری را به معروف واداشته و از منکر باز بدارد. (تفسیر المیزان، جلد۹، صفحه۴۵۵)

در مکتب توحیدی اسلام، تنها خداوند منشأ همهٔ قدرتها و پناهگاه راستین انسان‌هاست. آموزه‌های وحیانی بر توکل و اتکای کامل به او تأکید می‌کنند. همان‌گونه که حضرت یعقوب (ع) به فرزندانش فرمود: «... مَا أَغْنِی عَنْکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَیْءٍ إِنِ الْحُکْمُ إِلَّا لِلَّهِ ۖ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَعَلَیْهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ» (یوسف/۶۷)؛ حکم و تدبیر تنها از آن خداست و همهٔ متوکلان باید بر او توکل کنند. همچنین، استعاذه یا پناه‌جویی به خدا – که در سوره‌های ناس و فلق و در داستان پیامبرانی چون نوح، یوسف و موسی (علیهم‌السلام) آمده – یک اصل غریزی و عقلانی برای مصون‌ماندن از آسیب‌های دشمنان جن و انس است. این پناه‌بردن به دژ مستحکم الهی، آرامش و امنیت می‌بخشد و وعدهٔ تخلف‌ناپذیر خداوند، پشتوانهٔ این پناهندگی است. (فیروزه کرمی، ۱۳۹۸) زن به‌عنوان محور تربیت و استحکام بخش کانون خانواده، با تکیه بر همین آموزه‌های قرآنی، می‌تواند نقشی محوری در پدافند غیرعامل (دفاع غیرنظامی) ایفا کند. پدافند غیرعامل بر افزایش تاب‌آوری، کاهش آسیب‌پذیری و صیانت از جامعه در برابر تهدیدات (اعم از فرهنگی، اجتماعی و روانی) تأکید دارد. نقش زنان در این زمینه از راه‌های زیر برخاسته از مفاهیم توکل و استعاذه است:

۱. ایجاد ایمان و آرامش در خانواده: با ترویج روحیهٔ توکل و یادآوری پناهگاه بودن خداوند، اضطراب‌ها را کاهش داده و فضایی مقاوم در برابر جنگ روانی دشمن ایجاد می‌کنند.

۲. تربیت نسل مصون و آگاه: با انتقال مفاهیم دینی مانند استعاذه، کودکان را در برابر تهاجمات فرهنگی واکسینه می‌کنند.

۳. تقویت همبستگی اجتماعی: زنان با الگوگیری از ایمان استوار بانوانی چون مریم و مادر موسی ، می‌توانند در بحران‌ها، کانون‌های امن عاطفی و اجتماعی ایجاد کنند.

۴. مدیریت بحران در سایهٔ معنویت: در شرایط تهدید، با تکیه بر تعالیم قرآنی، به خانواده و جامعه توان روحی و روانی برای مقاومت غیرمسلحانه می‌بخشند. در حقیقت، زن مسلمان با تکیه بر توکل و استعاذه به عنوان دو رکن دفاع معنوی، اولین خط دفاع غیرعامل در جامعه است. او با ایمان و تدبیر خود، پناهگاهی امن درون خانه ایجاد می‌کند و جامعه را در برابر تهاجم نرم و سخت، مقاوم و پایدار می‌سازد.

۲. سیره

بنی‌امیه تمام توان خود را به‌کار گرفت تا با تحریف واقعیتِ واقعه کربلا و فریب افکار عمومی، اسلامی سازگار با منافع مادی و دنیوی خود بسازد. آنان با ایجاد فضایی آکنده از شبهه و نیرنگ، در پی جایگزینی ارزش‌های اصیل اسلامی با تفسیری انحرافی بودند. در این شرایط بحرانی، زینب کبری نه راه فرار را برگزید و نه در برابر امواج تهدید تسلیم شد، بلکه با تدبیری حکیمانه، تهدیدها را به فرصتی بی‌نظیر برای تبلیغ، روشنگری و زنده نگاه داشتن پیام عاشورا تبدیل کرد. ایشان با بهره‌گیری از زبان استدلال، شجاعت و فریادِ حماسه، بنیان‌گذار نهضتی شد که خون شهیدان کربلا را به جریانی همیشه زنده در تاریخ اسلام مبدل ساخت و هدفش احیای اسلام ناب و خونخواهی شهیدان بود. (سیده اعظم التفاتی فاز، ۱۳۹۶) عملکرد زینب کبری نمونه‌ای متعالی و تاریخی از پدافند غیرعامل فرهنگی و روانی است. ایشان در مواجهه با یکی از خطرناک‌ترین تهدیدها یعنی تحریف حقایق و جنگ روانی از راهبردهایی استفاده کردند که با اصول پدافند غیرعامل همسو است:

۱. مقاومت و ایستادگی غیرخشونت‌آمیز: به‌جای فرار یا تقابل فیزیکی، با حضور آگاهانه و فعال در صحنه، خط اصلی دفاع از ارزش‌ها را حفظ کردند.

۲. تبدیل تهدید به فرصت: از همان فضای خفقان و اسارت، به‌عنوان یک سکوِ رسانه‌ای قدرتمند برای افشاگری و بیداری عمومی بهره بردند.

۳. افزایش آگاهی و مصونیت‌بخشی فرهنگی: با سخنرانی‌های آتشین و روشنگرانه، توطئه تحریف را خنثی و حقیقت را در اذهان نهادینه کردند که نمونه بارز مصونیت‌سازی فرهنگی در برابر جنگ نرم دشمن است.

۴. حفظ روحیه و انسجام اجتماعی: با پاسداری از یاد و آرمان شهدای کربلا، روح امید و مقاومت را در جامعه زنده نگه داشتند که اصلی‌ترین رکن تاب‌آوری اجتماعی در برابر بحران‌هاست؛ بنابراین، سیره زینب کبری نشان می‌دهد که اثربخش‌ترین پدافند غیرعامل در برابر تهاجم فرهنگی، نه انفعال و نه مقابله متقابل خشونت‌آمیز، بلکه هوشمندی، بصیرت، مقاومت فعال و تبدیل موقعیت‌های به ظاهر شکست به عرصه‌های پیروزی جاویدان است. این رویکرد، الگویی ماندگار برای دفاع از هویت دینی و ارزشی جامعه در هر زمان محسوب می‌شود.

همسری و مادری؛ استراتژی پدافند غیرعامل در جنگ نرم معاصر

زن، اولین و مؤثرترین مدرس فرهنگ ایمنی و تاب‌آوری است. آموزه‌های مربوط به پرهیز از خطر، رعایت بهداشت، مدیریت منابع و حفظ آرامش، نخستین بار در دامان مادر و در محیط خانواده نهادینه می‌شود. پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند: «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ» (میزان الحکمه، ح۲۲۶۹۱) که می‌توان از آن، نقش محوری مادر در تأمین سعادت و امنیت اخروی و دنیوی فرزندان را دریافت؛ بنابراین، یک مادر آگاه به اصول پدافند غیرعامل می‌تواند نسلی آگاه، هوشیار و مقاوم در برابر تهدیدات پرورش دهد.

زن در خانواده یک وقت در نقش همسری ظاهر میشود، یک وقت در نقش مادری ظاهر میشود؛ هر کدام یک خصوصیّتی دارند... من بارها گفته‌ام، عقیده‌ام هم همین است، که مهم‌ترین و اصلی‌ترین وظایف زن هم اینها است.(۱۴۰۱/۱۰/۱۴) مسأله‌ی مادری، مسأله‌ی همسری، مسأله‌ی خانه و خانواده، مسائل بسیار اساسی و حیاتی است... شما [بانوان] اگر بزرگترین متخصص پزشکی یا هر رشته‌ی دیگری بشوید، چنانچه زن خانه نباشید، این برای شما یک نقص است. کدبانوی خانه شما باید باشید؛ اصلاً محور این است. (سید علی خامنه ای، ۱۳۷۰/۱۰/۴)

تهاجم فرهنگی غرب، به‌ویژه با محوریت فمینیسم افراطی و سبک زندگی لیبرال، در پی تضعیف و بازتعریف همین نقش‌های کلیدی است. این تهاجم با شعارهای ظاهری چون آزادی مطلق و برابری، در عمل به دنبال تخریب کانون خانواده، کمرنگ کردن نقش مادری و تبدیل روابط انسانی به معاملاتی سرد است. در این شرایط، ایفای هوشمندانه و آگاهانهٔ نقش‌های اصیل زنانه، خود به قدرتمندترین پدافند غیرعامل فرهنگی بدل می‌شود.

چگونگی عمل کردن این نقش‌ها به عنوان پدافند غیرعامل:

1. همسری به مثابه ایجاد دژ امن عاطفی: زن با ایفای نقش همسری مبتنی بر مودت و آرامش (بر اساس مفاهیم قرآنی)، یک پناهگاه عاطفی مستحکم در درون خانواده ایجاد می‌کند. این کانون امن، اعضای خانواده را در برابر طوفان‌های ایجادشده توسط رسانه‌ها و شبکه‌های غربی که به ترویج بی‌ثباتی روابط، مصرف‌گرایی افراطی و فردگرایی مطلق می‌پردازند مصونیت می‌بخشد. یک خانواده مستحکم، هدف اصلی تهاجم فرهنگی است و مقاومت آن، به منزله شکست این تهاجم است.

2. مادری به مثابه پایگاه تربیت نسل مقاوم: مهم‌ترین میدان پدافند غیرعامل، جبهه تربیت نیروی انسانی است. زن در نقش مادری، پیش‌قراول این جبهه است. با تربیت فرزندانی با هویت دینی و ملی مستحکم، باورمند به ارزش‌های اصیل و مجهز به بصیرت، در واقع در خط مقدم مصون‌سازی نسل آینده در برابر شبیخون فرهنگی دشمن عمل می‌کند. این کار، اثرگذارتر از هر اقدام مستقیم تبلیغاتی است.

اگر زنان ما از لحاظ رتبهٔ معرفتی و بینش و معلومات، سطح خود را ارتقاء دهند، این نقش [مادری] با هیچ نقش دیگری، قابل مقایسه نیست… مادر است که فرهنگ و معرفت و تمدن و ویژگیهای اخلاقیِ یک قوم و جامعه را با جسم خود، با روح خود، با خُلق خود و با رفتارِ خود، دانسته و ندانسته به فرزند منتقل می‌کند. همه تحت تأثیر مادران هستند. آن‌که بهشتی می‌شود، پایهٔ بهشتی شدنش از مادر است. (سید علی خامنه ای ۱۳۸۴/۵/۵)

مادرها مایهٔ انتقال عناصر هویّت ملّی‌اند؛ هویّت ملّی یک چیز مهمّی است؛ یعنی هویّت یک ملّت، شخصیّت یک ملّت در درجهٔ اوّل به وسیلهٔ مادرها منتقل می‌شوند؛ زبان، عادات، آداب، سنّت‌ها، اخلاقهای خوب، عادتهای خوب، اینها همه در درجهٔ اوّل به وسیلهٔ مادر منتقل می‌شود… افشانندهٔ بذر ایمان در دلها؛ مادرها هستند. اخلاق را همین‌طور. (سید علی خامنه ای ۱۴۰۱/۱۰/۱۴)

3. کدبانوی خانه به مثابه مدیریت سبک زندگی: کدبانوی خانه بودن فراتر از امور داخلی خانه است؛ به معنای مدیریت فرهنگ مصرف، معاشرت و سبک زندگی خانواده است. زن با انتخاب الگوی مصرف مبتنی بر قناعت و پرهیز از تجمل‌گرایی، و تنظیم معاشرت‌ها بر اساس ارزش‌ها، به صورت عملی در برابر الگوی سبک زندگی غربی که بر مصرف و ظاهرسازی استوار است، مقاومت می‌کند. این، پدافند غیرعامل در سطح خرد و اجرایی است.

تأکید متن بر نقش‌های خانوادگی، نه به معنای انحصار یا محدودیت زن، بلکه اشاره به خط دفاعی استراتژیک او در جنگ نرم کنونی است. وقتی غرب تمام توان خود را برای تخریب خانواده و بی‌هویت‌سازی افراد به کار می‌بندد، زن مسلمان با احیای حکیمانهٔ نقش همسری و مادری، در حال حفظ و تقویت پایگاهی است که دشمن قصد نابودی آن را دارد. بنابراین، این نقش‌ها، گذرگاه‌های پدافند غیرعامل هستند که از طریق آنها، سلامت فرهنگی، انسجام اجتماعی و استمرار هویت یک تمدن تضمین می‌شود. موفقیت در این عرصه، پادزهری کارآمد در برابر سمومی است که تهاجم فرهنگی غرب در فضای مجازی و رسانه‌ای منتشر می‌کند.

حجاب، پدافند غیر عامل است

پدافند غیرعامل تنها مختص به شرایط جنگی نیست، بلکه در همه عرصه‌های زندگی — به‌ویژه در مقابله با تهدیدات فرهنگی و اعتقادی — کاربرد دارد. به عنوان نمونه، ارتقای آگاهی و معرفت دینی جامعه را در برابر جنگ روانی و تبلیغات فریبنده دشمن در فضای مجازی و رسانه‌ها مصونیت می‌بخشد. در این میان، حجاب و عفاف به عنوان یک پدافند غیرعامل فرهنگی عمل می‌کند؛ سپری محکم در برابر تهاجمات سازمان‌یافته دشمنان که موجبات کرامت و آرامش زن مسلمان و سلامت اخلاقی و رشد معنوی جامعه را فراهم می‌سازد. با توجه به جنگ نرم گسترده علیه حوزه زنان و خانواده، پایبندی به ارزش‌های اسلامی و ترویج فرهنگ حجاب، کارآمدترین راهبرد دفاع فرهنگی در برابر این هجمه‌ها محسوب می‌شود.

حجاب، در مفهوم گسترده‌تر، یک سازوکار دفاعی غیرمسلحانه و پیشگیرانه است که در سطح فردی و اجتماعی عمل می‌کند. این نقش را می‌توان در چند محور تبیین کرد:

۱. مصونیت‌بخشی فرهنگی: همچون پدافند غیرعامل که از آسیب زیرساخت‌ها در جنگ جلوگیری می‌کند، حجاب نیز از نفوذ و تأثیر الگوهای مخرب فرهنگی و اخلاقی پیشگیری کرده و هویت اسلامی جامعه را حفظ می‌کند.

۲. مقاومت در برابر جنگ نرم: دشمن با ابزار رسانه و فضای مجازی به دنبال تخریب باورها و ارزش‌هاست. حجاب به عنوان نماد عینی پایبندی به اسلام، خط مقدم مقابله با این تهاجم فرهنگی است.

۳. حفظ سرمایه‌های انسانی و معنوی: پدافند غیرعامل به دنبال صیانت از منابع و سرمایه‌های ملی است. حجاب نیز با صیانت از شخصیت و کرامت زن، از مهم‌ترین سرمایه‌های انسانی و معنوی جامعه محافظت می‌کند.

۴. ایجاد امنیت روانی و اجتماعی: همان‌گونه که پدافند غیرعامل به دنبال کاهش آسیب‌پذیری و ایجاد تاب‌آوری است، حجاب با ایجاد حریم امن اخلاقی، آرامش فردی و تعادل اجتماعی را تقویت می‌کند. در نتیجه، حجاب تنها یک تکلیف فردی نیست، بلکه سپری استراتژیک و مؤثر در حوزه دفاع غیرعامل فرهنگی است که با مصون‌سازی جامعه، توان مقابله با جنگ نرم دشمن را افزایش می‌دهد.

در نتیجه زن مسلمان ایرانی، با تکیه بر سرچشمه‌های عمیق ایمان و تعقل، و با الهام از الگوهای بی‌نظیری چون فاطمه الزهرا و زینب کبری، تنها یک عامل انفعالی در جامعه نیست. او می‌تواند و باید به «سپاه نامرئی» پدافند غیرعامل تبدیل شود. سرمایه‌گذاری بر آگاهی، آموزش و توانمندسازی زنان در این حوزه، در حقیقت سرمایه‌گذاری بر امنیت نسل حاضر و آینده، تاب‌آوری ملی و تحقق جامعه‌ای مقاوم در برابر تمامی تهدیدات است.