بختگشایی
بختگشایی به مجموعه آیینها و سنتهایی اطلاق میشود که به باور عامه، دختران دمبخت یا زنان بیوه را به ازدواج سوق میدهد. این آیینها در مناطق مختلف ایران و در زمانهای مختلف با روشها و مناسک متنوعی انجام میشده و شامل اعمالی همچون گرهزدن سبزه، پرتاب گل دست عروس، استفاده از آب قرآن و شرکت در مراسم خاصی مانند شب چهارشنبهسوری و سیزده بدر بوده است.
واژهشناسی
بختگشایی از ترکیب «بخت» (قسمت، نصیب، شوهر) و «گشا» (مشکلگشا، بازکننده) و پسوند «ی» ساخته شده است.[۱] بختگشایی به سنتها و آدابی گفته میشود که بر اساس باور عامه، بخت دختران و زنان بسته یا باز میشود.
فلسفه
گرهزدن و باز کردن گره به عنوان نماد حل مشکل و رهایی از بداقبالی در فرهنگ عامه و سنتهای ایرانی شناخته شده است.[۲] جادوی گره و آیینهای مرتبط با آن، نوعی جادوی تقلیدی یا هومیوپاتیک است که با انجام اعمال نمادین، بر بخت و اقبال افراد اثر گذاشته و برای ازدواج و زایش اهمیت داشته است.[۳]
زمان و مناسک
آیینهای بختگشایی در طول سال انجام میشده، اما برخی زمانها مانند شب بیست و هفتم رمضان، شب چهارشنبهسوری، سیزده بدر و جمعه آخر ماه رمضان اهمیت ویژهای داشتهاند.
شب بیست و هفتم رمضان
در تهران دختران دمبخت به بالای گلدسته مسجد رفته و چادر خود را پایین میانداختند تا شوهر آینده خود را پیشبینی کنند.[۴] همچنین مراسم توپ مروارید و سرخوردن از روی لوله آن برای باز شدن بخت انجام میشد.[۵]
آش نخود
پخت آش نخود «لااله الاالله» و دمیدن زنان بر نخودها برای بختگشایی از جمله آیینهای ماه رمضان بود.[۶]
آب قرآن و حنای سی تبارک
استفاده از آب قرآن و حنای سی تبارک در ماه رمضان برای باز شدن بخت دختران انجام میشد.[۷]
شب چهارشنبهسوری
اعمالی مانند بستن قفل به چادر، نشستن سر چهارراه، عبور از توپ مروارید و روشن کردن شمع برای بختگشایی انجام میشد.[۸]
بختگشایی در دباغخانه
در برخی مناطق دختران دمبخت با پریدن از حوضها و استفاده از آب دباغخانه بخت خود را باز میکردند.[۹][۱۰]
سیزده فروردین
گره زدن سبزه در روز سیزده فروردین از جمله رسوم برای بختگشایی بود و در شهرهای مختلف مانند یزد و خراسان آیینهای محلی انجام میشد.[۱۱][۱۲]
دیگر آیینها
اعمال متفرقهای شامل نوشتن سورهها بر پارچه، نذر آجیل مشکلگشا، گذراندن چادر نماز دختر از روده گوسفند و استفاده از آب هفتگری نیز برای بختگشایی انجام میشد.[۱۳][۱۴]
پرت کردن گل دست عروس
در مراسم عروسی، پرت کردن گل دست عروس به مهمانان مجرد نماد باز شدن بخت فرد دریافتکننده گل است و سنتی وارداتی از غرب محسوب میشود.
منابع
- ↑ محمد حسندوست (۱۳۹۳). فرهنگ ریشهشناختی زبان فارسی. ج. ۱. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
- ↑ گرترود جابز (۱۳۹۷). فرهنگ اساطیر، سمبلها و فولکلور. ترجمهٔ محمدرضا بقاپور. تهران: اختران. ص. ۷۰۶.
- ↑ جیمز جورج فریزر (۱۳۹۶). شاخهٔ زرین: پژوهشی در جادو و دین. ترجمهٔ کاظم فیروزمند. تهران: آگاه. ص. ۸۷-۸۸.
- ↑ سیروس سعدوندیان (۱۳۸۰). خاطرات مونس الدوله. تهران: زرین. صص. ۱۰۹–۱۱۵.
- ↑ جعفر شهری (۱۳۷۱). طهران قدیم. ج. ۳. تهران: معین. ص. ۳۶۴.
- ↑ خطای ارجاع: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام:0وارد نشده است - ↑ خطای ارجاع: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام:2وارد نشده است - ↑ خطای ارجاع: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام:7وارد نشده است - ↑ جعفر شهری (۱۳۶۹). تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم. ج. ۲. تهران: رسا. ص. ۴۴.
- ↑ هانری ماسه (۱۳۵۷). معتقدات و آداب ایرانی. ج. ۲. ترجمهٔ مهدی روشنضمیر. تبریز: دانشگاه تبریز. صص. ۸۳–۸۴.
- ↑ عبدالله مستوفی (۱۳۸۴). شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه. ج. ۱. تهران: زوار. ص. ۳۶۵.
- ↑ ابراهیم شکورزاده (۱۳۶۳). عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: سروش. ص. ۱۰۸.
- ↑ محمود کتیرایی (۱۳۷۸). از خشت تا خشت. تهران: ثالث. صص. ۱۱۱–۱۲۱.
- ↑ حسن ذوالفقاری (۱۳۹۶). باورهای عامیانه مردم ایران. تهران: چشمه. صص. ۲۱۳–۲۱۴.