حرم سبزقبا

نمایی از داخل آرامگاه سبزقبا

حرم سَبزِقَبا مجموعه زیارتگاهی شیعی واقع در شهر دِزفول است، که قبر منسوب به محمد بن موسی بن جعفر را در خود جای داده است. این حرم در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ در ایران، مورد هجوم برخی از معترضان قرار گرفته و به آتش کشیده شد.

موقعیت و بنا

امامزاده سبزقبا،‌ در خیابان پهلوی، شهر دزفول، استان خوزستان در ایران قرار دارد. به گزارش احمد اقتداری، این بنا تا سال ۱۳۵۲، مورد ترمیم قرار گرفته و از بنای قدیمی آن هیچ اثری باقی نمانده است. این امامزاده دارای گنبد، حیاط، ایون و کفش‌کن است. تزئینات این بنا در همان سال، کاشی‌کاری به خط نستعلیق و سنگ‌های مرمر بوده است.‌ ساختمان قدیمی این بنا را با گنبدی خیاری توصیف کرده‌اند که تاریخچه آن به دوره تیموری و سلجوقی می‌رسید و در جریان ترمیم بنا، به طور کلی نابود و بنای جدید،‌ جای آن را گرفت.

در سال‌های پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، توسعه‌های بیشتری بر این امامزاده شکل گرفت. در سال ۱۳۸۸ حدود ۴۲۰۰ متر مربع به بنای حرم افزوده شد. در دهه ۱۴۰۰ توسعه دیگری در حرم شکل گرفت که طرح جامع توسعه آستان سبزقبا نام داشت. در این طرح حدود 40 هزار مترمربع توسعه برای حرم در نظر گرفته شد و در فاز اول ۵ هزار متر آن تامین و آغاز گردید. در این توسعه صحن و زیرزمینی به وسعت ۳۵۰۰ متر در نظر گرفته شد تا به عنوان مصلی و زائرپذیر مورد استفاده قرار گیرد. طبقه فوقانی حرم نیز به وسعت ۲ هزار مترمربع در دست اقدام قرار گرفت. گنبد جدیدی نیز بر روی مزار امامزاده تهیه شد. در این طرح بازارچه، نمازخانه،‌ کتابخانه، سالن اجتماعات و چند بخش فرهنگی و خدماتی دیگر نیز در نظر گرفته شده است.

تخریب و آتش‌سوزی

در دی ۱۴۰۴ و در پی اعتراضات در ایران، شهر دزفول نیز دچار ناآرامی‌هایی شد که منجر به هجوم به امامزاده از سوی برخی معترضان و اقدام به تخریب امامزاده شد. در پی این هجوم، امامزاده سبزقبا به آتش کشیده شد و خسارات فراوانی به آن وارد گردید. این اقدام که از سوی خبرگزاری‌های وابسته به جمهوری اسلامی ایران، به اقدامات تروریستی متهم می‌شد، در ۱۸ دی ۱۴۰۴ انجام گرفت. در تاریخ ۲۵ دی همان سال، خبرهایی از بازداشت تخریب‌گران حرم سبزقبا منتشر شد.

مدفون در امامزاده

فرزند موسی کاظم

برخی منابع گزارش داده‌اند که سبزقبا، همان محمد بن موسی بن جعفر، فرزند موسی کاظم و برادر علی بن موسی الرضا است. نعمت‌الله جزائری در یکی از کتاب‌هایش اشاره به سبزقبا و هویت او به‌عنوان فرزند موسی بن جعفر دارد، اما این تنها جایی است که می‌توان از سبزقبا و هویت وی اثری یافت، که به اطمینان به انتساب آرامگاه به محمد بن موسی نمی‌رسد. شیخ مفید در کتاب اَلاِرشاد خود، از محمد بن موسی یاد کرده، و در اِعلامُ الوَریٰ وی شخصی درست‌کار و باتقوا توصیف شده است. آرامگاه‌های دیگری در شهرهای گوناگون من‌جمله شیراز نیز منسوب به محمد بن موسی وجود دارند. احمد اقتداری در کتاب آثار و بناهای تاریخی خوزستان از کتاب تذکره اثر سید عبدالله داعى دزفولى نقل قولی را گزارش می‌کند: «دیگر از بقاع الخیرى که در محوطه‌ى ولایت واقع شده السیّد المعظم ذریّهة صحیحه طیّبه باقیه آل عبا سیّد محمّد المشهور به سبزقبا که در محله لب خندق من محلات حیدرى خانه دزفول واقع شده بلا شبهه از قرار معمرین خواص و عوام و السنه و اخواه کافه انام فرزند جناب موسى الکاظم صلوات الله علیه مى باشد ...»

نوه موسی کاظم

برخی منابع بررسی‌هایی در خصوص اینکه مدفون در این بنا، نمی‌تواند فرزند موسی کاظم باشد داشته‌اند. در این خصوص استدلال‌هایی وجود دارد از جمله اینکه در کتاب سیمای بهبهان، در خصوص شجره‌نامه امامزاده حیدر کرار بهبهان آمده است: «او فرزند امامزاده احمد برازجان و وی فرزند امامزاده محمود سبزقبا دزفول و او فرزند موسی ابوسبحة مدفون در نجف و وی فرزند امامزاده ابراهیم اصغر فرزند موسی کاظم است.» بر اساس این ادعا، سبزقبا مدفون در دزفول باید نوه موسی کاظم باشد. در تحلیل تاریخی این شجره‌نامه، احتمال داده شده است که نام محمود سبزقبا، به اشتباه نگارش یافته و منظور محمد سبزقبا بوده است، چرا که فخررازی در نسب‌نامه خویش، برای موسی بن ابراهیم اصغر، فرزندی به نام محمود گزارش نکرده است و تنها به سه فرزند به نام محمد اشاره داشته است. این استدلال با گزارشهایی در خصوص مهاجرت فرزندان موسی ابی‌سحبة به ناحیه خوزستان سازگاری دارد.

اهمیت و جایگاه

امامزاده سبزقبا در دزفول، یکی از بناهای مهم در باورهای مذهبی مردمان آن ناحیه است. بر اساس آمارهایی در سال ۱۳۹۰، این امامزاده روزانه ۱۵۰۰ نفر زائر دارد.

پانویس

منابع

• اقتداری، احمد (۱۳۵۲). دیار شهریاران: آثارها و بناهای تاریخی خوزستان. تهران: انجمن آثار ملی.
• نجفی، ضیاءالدین (۱۳۹۰). امامزاده‌های ایران. آثار اهل البیت.
• «امامزاده سبز قبا ـ دزفول». مزارات ایران و جهان اسلام. ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۳۰ دی ۱۴۰۴.
• روزنامه ایران (۱۰ آبان ۱۳۹۰). «امامزاده سبزقبا». magiran.com. دریافت‌شده در ۳۰ دی ۱۴۰۴.
• خبرگزاری شبستان (۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۱). «مرقد مطهر سبزقبا مهم ترین و معروف ترین بقاع شهرستان دزفول». shabestan.news. دریافت‌شده در ۳۰ دی ۱۴۰۴.
• خبرآنلاین (۲۵ دی ۱۴۰۴). «عوامل آتش‌زدن امامزاده سبزقبا و مرقد سردار رشید در دزفول بازداشت شدند». khabaronline.ir. دریافت‌شده در ۳۰ دی ۱۴۰۴.