خدیجه بیگم

خدیجه بیگم در سدهٔ دوازدهم هجری قمری زندگی می‌کرد‌. وی همسر کریم‌خان زند و عمهٔ آقامحمدخان قاجار بود. او دختر فتحعلی‌خان قاجار (درگذشتهٔ ۱۱۳۹ قمری)، رئیس طایفهٔ قاجار در دوره شاه سلطان حسین صفوی و از سرداران شاه تهماسب دوم، به شمار می‌رفت.

پیشینه خانوادگی و اوایل زندگی

اطلاعات چندانی از زندگی خدیجه بیگم پیش از پیوستن به دربار کریم‌خان زند (حکومت: ۱۱۶۴–۱۱۹۳ قمری) در دست نیست. با این حال، رویدادهای تاریخی آن دوره — از جمله درگیری‌های پدرش با نادرشاه افشار که به کشته شدن فتحعلی‌خان انجامید، فرار برادرش محمدحسن‌خان قاجار به دشت قبچاق، و سرانجام مرگ محمدحسن‌خان در ۱۱۷۲ قمری در جنگ با کریم‌خان — گویای زندگی پرفراز و نشیب اوست.

پیوستن به دربار زند

پس از مرگ محمدحسن‌خان، خانواده‌اش که در استرآباد ساکن بودند به دستور کریم‌خان به تهران برده شدند؛ اما خدیجه بیگم نزد محمدحسین‌خان بیگلربیگی در استرآباد ماند و پس از مرگ وی به حرمسرای کریم‌خان منتقل شد. اگرچه زمان دقیق ازدواج او با کریم‌خان در منابع مشخص نشده، به نظر می‌رسد این پیوند پس از کشته‌شدن محمدحسن‌خان صورت گرفته باشد.

نقش و نفوذ در دربار

خدیجه بیگم به زودی موقعیت خود را در دربار زند تثبیت کرد. در ۱۱۷۳ قمری، هنگام سفر بهاره کریم‌خان به ابهر، اطلاعاتی دربارهٔ رفتار ناشایست برخی زنان حرم با درباریان به دست آورد و آن را به اطلاع خان زند رساند. کریم‌خان پس از مشورت با زکی‌خان زند و تأیید صحت ادعا، عاملان را مجازات کرد. گرچه خدیجه بیگم از کریم‌خان فرزندی نداشت، حضورش در حرمسرای زند نشان‌دهنده نفوذ قابل توجه او بود.

حمایت از آقامحمدخان قاجار

آقامحمدخان و برادرش حسینقلی‌خان نیز به دربار زند فرستاده شدند و تحت حمایت خدیجه بیگم قرار گرفتند. او از طریق سلیمان‌خان (پسر محمدخان قاجار، حاکم استرآباد) که در آن زمان طفلی بیش نبود، آقامحمدخان را از رویدادهای دربار آگاه می‌کرد. با وخامت حال کریم‌خان و ابتلای او به بیماری سل، خدیجه بیگم دریافت که سرداران زند قصد دارند پس از مرگ کریم‍‌خان، آقامحمدخان را به قتل برسانند. بنابراین، برادرزاده خود را که به بهانه شکار خارج از شیراز بود، از این توطئه آگاه ساخت. پس از درگذشت کریم‌خان، آقامحمدخان با چهارده سوار به سوی استرآباد گریخت.

سال‌های پایانی

کریم خان زند با سابقه بیماری سل‌، در صفر ۱۱۹۳ حال او رو به وخامت رفت. خدیجه بیگم خانم از طریق سلیمان خان قاجارقوینلو خبر شدت بیماری کریم‌خان را به گوش آقا محمد‌خان رساند و به او توصیه کرد شیراز را ترک کند تا در درگیری‌های جانشینان کریم‌خان آسیبی به او نرسد. آقا محمد‌خان توصیه عمه خود را پذیرفت و دراین ایام هر روز به بهانه شکار از شیراز خارج و شب هنگام بازمی‌گشت. در روز ۱۳ صفر حین بازگشت از شکار متوجه فوت کریم خان زند شد و مسیر خود را به سوی استرآباد تغییر داد. پس از نبردهای طولانی با جانشینان کریم‌خان زند سرانجام در ۱۲۰۹ حکومت قاجاریه به وسیله آقا محمدخان قاجار در سراسر ایران مستقر شد و این واقعه نشان‌دهنده هوشیاری و ذکاوت خدیجه بیگم است.

از زندگی خدیجه بیگم پس از مرگ کریم‌خان اطلاعی در دست نیست. با این حال، هوشیاری و اقدام به‌موقع او را می‌توان از عوامل مؤثر در حفظ جان بنیان‌گذار سلسله قاجار و تأسیس این حکومت دانست.