خرافات

خرافات یا خرافه به باورها، عادات و روایت‌های بی‌اساسی گفته می‌شود که بر عقل یا مبانی معتبر دینی استوار نیستند و اغلب ریشه در سنت‌های عامیانه یا اوهام دارند. در متون اسلامی، مبارزه با چنین باورهایی با تأکید بر عقل، توحید و ترک تقلید بی‌دلیل از سنت‌های نادرست مورد توجه قرار گرفته و نمونه‌هایی از این باورها در جامعه عرب پیش از اسلام گزارش شده است.

معنای لغوی و اصطلاحی

خرافات جمع «خرافه» است و در زبان فارسی به سخنان بی‌اساس، حکایت‌های خیالی یا باورها و عادت‌هایی گفته می‌شود که بر عقل، استدلال یا مبنای دینی استوار نیستند و بیشتر بر پایه اوهام، خواب‌ها یا سنت‌های به‌جامانده از گذشتگان شکل گرفته‌اند. این باورها معمولاً به صورت عادات اجتماعی یا اعتقادات عامیانه در میان مردم رواج پیدا می‌کنند.

در منابع اسلامی

در متون دینی اسلامی، گرایش به خرافات گاه به نوعی انحراف در گرایش دینی انسان نسبت داده شده است. در این دیدگاه، هدف تعالیم دینی هدایت انسان به سوی عقل، توحید و دوری از باورهای بی‌پایه است. به همین دلیل در متون اسلامی بر پیروی از عقل و پرهیز از تقلید بی‌دلیل از سنت‌های گذشتگان تأکید شده است. در توصیف جامعه عرب پیش از اسلام نیز به رواج برخی باورها و عادات خرافی اشاره شده است. این باورها گاه با نظام اعتقادی چندخدایی و آیین‌های مربوط به بت‌ها پیوند داشت و در زمینه‌های مختلف زندگی، از جمله تقسیم محصولات کشاورزی یا احکام مربوط به حیوانات، نمود پیدا می‌کرد. در برخی گزارش‌ها آمده است که بخشی از محصولات یا دام‌ها را به نام خدا و بخشی را به نام بت‌ها اختصاص می‌دادند و در عمل سهم بت‌ها را مقدم می‌شمردند. نمونه‌های دیگری از این باورها شامل مقررات خاص درباره برخی حیوانات یا محصولات کشاورزی بود که بدون مبنای عقلانی یا دینی معتبر به گروه‌های خاصی اختصاص داده می‌شد یا برای برخی افراد حرام شمرده می‌شد. در این چارچوب، برخی حیوانات یا فرآورده‌های آنها تنها برای مردان مجاز دانسته می‌شد و زنان از آن محروم بودند، مگر در شرایط خاص. در متون تفسیری این نمونه‌ها به عنوان جلوه‌هایی از باورهای خرافی در جامعه جاهلی معرفی شده‌اند و هدف از نقل آنها نشان دادن تغییراتی است که تعالیم توحیدی در اصلاح این گونه باورها ایجاد کرد.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خرافات». دایره‌المعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.