ربا

رِبا، در لغت به‌معنای زیادت و افزایش است و در متون عربی کلاسیک برای رشد و نموّ اشیاء نیز به‌کار رفته است. در اصطلاح فقه اسلامی، ربا به‌طور کلی به هر نوع زیاده‌ای گفته می‌شود که در معامله‌ای معوّض یا قرارداد قرض، بدون عوض مشروع در برابر آن، شرط شود. ربا در فقه اسلامی از گناهان کبیره دانسته شده و حرمت آن از احکام ضروری اسلام شمرده می‌شود.

لغت‌شناسی

واژه «ربا» از ریشه «رب‌ـو» به‌معنای زیاد شدن و رشد کردن است. در زبان عربی گفته می‌شود: «رَبا یَربُو» یعنی زیاد شد و زیاد می‌شود، و «رَبا المال» یعنی مال افزایش یافت و نمو کرد. در قرآن نیز این واژه هم در معنای اقتصادی و هم در معنای رشد و افزایش به‌کار رفته است. در آیه ۲۷۶ سوره بقره آمده است: «یَمْحَقُ اللهُ الرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ»؛ و در آیه ۵ سوره حج دربارهٔ زمین مرده آمده است: «فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَیْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ…» که در آن «رَبَتْ» به‌معنای نمو و بالا آمدن زمین است.

تعریف فقهی

ربا در کتب فقهی به معنای زیادی، زیادتی و زیاده است. ربا به عنوان یک گناه کبیره در اسلام تلقی شده است. ربادر اصطلاح فقهی بر دو نوع است:

• ربای قرضی: ربای قرضی به آن صورت است که پولی رابه قرض بدهدوبامنفعتی بیشترازآن چه به قرض داده بعدازمدتی پس بگیرد منفعت می‌تواند حتی نوع خدمت باشد به عنوان مثال: اگر شخصی مقداری پول به کسی قرض بدهد به شرط آن که وی فرزنداورا به مدرسه برساند. این خدمت درازای قرض، نوعی ربا محسوب و حرام است.
• ربای معاملی: چنانچه جنسی رابه مثل خودش با زیاده خرید و فروش کند زیاده آن را «ربای معاملی» گویند. این نوع معامله نیز از دیدگاه فقهی در اسلام، حرام است.

ربای معاملی

در ربای معاملی، دو کالای از یک جنس، که زیر یک عنوان خاص قرار می‌گیرند و به‌صورت وزن‌شدنی یا پیمانه‌ای (مکیل یا موزون) معامله می‌شوند، با زیاده در یکی از دو طرف مبادله می‌گردد. برای تحقق این نوع ربا، چند شرط ذکر شده است:

• کالاها باید هم‌جنس و داخل در یک عنوان خاص باشند؛ مانند گندم، جو، انواع خرما، انواع کشمش و گوشت‌های هم‌سنخ.
• هر دو کالای مورد معامله به‌صورت مکیل یا موزون سنجیده شوند.
• زیاده، چه به‌صورت عینی (افزایش در مقدار) و چه به‌صورت حکمی (مانند شرط انجام عملی به نفع یکی از طرفین)، به نفع یک طرف شرط شده باشد.

در تعدادشدنی‌ها (معدودات) که به عدد فروخته می‌شوند، در بسیاری از متون فقهی ربای معاملی جاری دانسته نشده است؛ بنابراین، برای نمونه، فروختن ده متر پارچه به دوازده متر پارچه، از نظر این دسته از آرا، ربای معاملی شمرده نمی‌شود. در برخی متون فقهی شیعه، معیار «جنس» در این باب، عنوان خاصی است که عرفاً بر مجموعه‌ای از اصناف صدق می‌کند؛ مانند این‌که «خرما» برای همه انواع خرما یک جنس محسوب می‌شود، یا گندم و جو در قول مشهور، یک جنس تلقی شده‌اند.

ربای قرضی

در ربای قرضی، مکیل یا موزون بودن مال شرط نیست؛ هرگونه شرط زیاده در قرارداد قرض، به نفع قرض‌دهنده، برای تحقق ربای قرضی کافی دانسته شده است. در این نوع ربا، طرفین توافق می‌کنند که وام‌گیرنده، افزون بر اصل مالی که دریافت کرده، مبلغی اضافه یا منفعتی دیگر را در سررسید به وام‌دهنده برگرداند. در بسیاری از منابع فقهی، ربای قرضی از شدیدترین مصادیق ربا به‌شمار آمده است.

بر پایه برخی متون فقهی امامیه، برای ربا استثناهایی نیز ذکر شده است؛ از جمله این‌که بین پدر و فرزند، یا بین زن و شوهر، ربای معاملی به همان نحو که در معاملات متعارف جریان دارد، موضوعیت ندارد؛ همچنین گفته شده است که میان مسلمان و کافرِ حربی، در صورتی که زیادی به سود مسلمان باشد، ربا تحقق نمی‌یابد، هرچند میان مسلمان و اهل ذمه، احکام ربا جاری می‌شود. این موارد، محل بحث تفصیلی در فقه مذاهب مختلف اسلامی است.

آیات مربوط به حرمت ربا

در قرآن، ربا در کنار گناهان بزرگ مطرح شده و به‌شدت نکوهش گردیده است. در آیات ۲۷۵ تا ۲۷۹ سوره بقره، کسانی که ربا می‌خورند چنین توصیف شده‌اند: «الَّذِینَ یَأْکُلُونَ الرِّبَا لَا یَقُومُونَ إِلَّا کَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ…»، و در ادامه، ضمن مقایسه ربا با بیع، تصریح می‌شود: «وَأَحَلَّ اللهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا» و به کسانی که پس از ابلاغ این حکم، از ربا دست برندارند، تهدید «اعلان جنگ از جانب خدا و رسول» نسبت داده شده است. همچنین، در آیه ۱۳۰ سوره آل‌عمران، از مؤمنان خواسته شده است که ربا را «چند برابرِ فزاینده» نخورند و پروا پیشه کنند تا رستگار شوند.

روایات در نکوهش ربا

در منابع حدیثی اسلامی، ربا از شدیدترین گناهان در حوزه معاملات مالی معرفی شده است. در روایتی منسوب به محمد، پیامبر اسلام، آمده است که کسی که ربا می‌خورد، شکمش به اندازه مال ربوی از آتش دوزخ آکنده می‌شود و تا زمانی که کوچک‌ترین مقدارِ آن مال نزد او باشد، عمل او پذیرفته نمی‌شود. در روایات دیگر، ربا «بدترین نوع کسب» خوانده شده و لعنت بر گیرنده ربا، واسطه درگرفتن آن، نویسنده سند و شاهدان آن نقل شده است.

در روایتی منسوب به محمد باقر، امام پنجم شیعیان امامیه، آمده است که یک درهم ربا نزد خدا از چهل زنا سنگین‌تر است. در حدیثی دیگر که به جعفر صادق، امام ششم شیعیان امامیه، نسبت داده شده، ربا به دو نوع «حلال» و «حرام» تقسیم شده است: ربای حلال در این بیان، آن است که قرض‌دهنده بدون شرط قبلیِ زیادت، به بازپرداخت بیشتر از سوی بدهکار امید داشته باشد و بدهکار، داوطلبانه مبلغی افزون بر اصل بدهی بپردازد؛ و ربای حرام، آن است که در ضمن عقد قرض، شرط زیاده به‌صراحت ذکر شود. در روایتی دیگر از جعفر صادق، علت حرمت ربا جلوگیری از سستی در همیاری و دستگیری متقابل در جامعه مسلمانان دانسته شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «ربا». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.