سازمان زنان ایران

سازمان زنان ایران (تأسیس ۱۳۴۵ – انحلال ۱۳۵۷) یک سازمان دولتی در دورهٔ پهلوی دوم بود که زیر نظر اشرف پهلوی فعالیت می‌کرد. هدف این سازمان ارتقای سطح فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی زنان و آگاه‌سازی آنان نسبت به حقوق، وظایف و مسئولیت‌های خانوادگی، اجتماعی و اقتصادی عنوان شده بود.

پیشینه

پیش از تأسیس سازمان زنان ایران، از سال ۱۳۳۷ تشکیلاتی با عنوان شورای عالی جمعیت‌های زنان فعالیت می‌کرد. این شورا به دلیل آنچه کم‌تحرکی عنوان می‌شد، با انتقادهایی در مطبوعات روبه‌رو شد. این انتقادها زمینه‌ساز انحلال شورا شد. در جریان مقدمات تأسیس سازمان زنان ایران، برخی اعضای شورای عالی زنان با انحلال آن مخالفت کردند و این اختلاف نظر حدود یک ماه ادامه داشت. در نهایت، اشرف پهلوی طی مصاحبه‌ای مطبوعاتی، انحلال شورای عالی زنان و تأسیس سازمان زنان ایران را اعلام کرد و ادامهٔ فعالیت دبیرخانهٔ شورا تا زمان برگزاری انتخابات مجمع عمومی سازمان را مورد تأکید قرار داد.

تاریخچه

با برگزاری نخستین مجمع عمومی زنان در ۲۸ آبان ۱۳۴۵، سازمان زنان ایران به‌طور رسمی آغاز به کار کرد. این گردهمایی سه روز به طول انجامید و حدود شش هزار زن در آن شرکت داشتند. در این نشست، دربارهٔ ساختار و عملکرد سازمان سخنرانی‌هایی انجام شد و اعضای هیئت‌مدیره و اعضای انتصابی معرفی شدند. همچنین قطعنامه‌ای شامل چهارده ماده به تصویب رسید که محورهایی مانند همکاری در مبارزه با بی‌سوادی، ایجاد کلاس‌های آموزشی، اعزام مددکاران به مناطق روستایی، آشنایی زنان با حقوق خانوادگی و ارائهٔ خدمات حقوقی رایگان را دربرمی‌گرفت. در این مجمع، حشمت یوسفی به عنوان نخستین دبیرکل سازمان زنان ایران انتخاب شد.

اگرچه در اساسنامهٔ سازمان بر غیرسیاسی بودن آن تأکید شده بود، اما در سال‌های پایانی فعالیت، ارتباط سازمان با حزب رستاخیز افزایش یافت و بخشی از برنامه‌های آن در راستای فعالیت‌های حزبی تنظیم شد. این روند در نهایت به وابستگی بیشتر سازمان و کاهش استقلال آن انجامید و پس از تحولات سال ۱۳۵۷، سازمان زنان ایران منحل شد.

اساسنامه

اساسنامهٔ سازمان زنان ایران در ۱۰۱ ماده و ۵ تبصره تدوین شد. بر اساس این اساسنامه، ارکان سازمان شامل ریاست عالیه، نیابت ریاست عالیه، مجمع عمومی، شورای مرکزی و دبیرخانهٔ مرکزی بود.

اعضا

اعضای مؤسس سازمان شامل زنانی بودند که در نخستین جلسه شورای عالی زنان در اسفند ۱۳۳۷ حضور داشتند. عضویت در سازمان به شکل‌های مختلفی از جمله عضویت جمعی، انفرادی، وابسته و افتخاری تعریف شده بود. همچنین زنان غیرایرانی می‌توانستند به‌عنوان عضو وابسته فعالیت داشته باشند.

ارکان اجرایی

ارکان اجرایی سازمان شامل مجمع عمومی، شورای مرکزی و دبیرخانهٔ مرکزی بود. مجمع عمومی مسئول تصمیم‌گیری‌های کلان سازمان به‌شمار می‌رفت. شورای مرکزی از یازده عضو تشکیل می‌شد و دبیرخانهٔ مرکزی زیر نظر دبیرکل فعالیت می‌کرد. دبیرکل از میان اعضای شورا و برای دوره‌ای دوساله منصوب می‌شد و مسئولیت ادارهٔ امور اجرایی سازمان را بر عهده داشت.

کمیته‌ها

سازمان زنان ایران دارای کمیته‌هایی در حوزه‌هایی مانند حقوقی، آموزش، بهداشت و رفاه خانواده، امور بین‌الملل، زنان شاغل، مطالعاتی، جمعیت‌شناسی، امور دانشجویان و روابط عمومی بود که فعالیت در آنها به‌صورت داوطلبانه انجام می‌شد.

اهداف

بر اساس اساسنامه، سازمان زنان ایران اهدافی مانند ارتقای جایگاه اجتماعی زنان، مشارکت زنان در تحولات اجتماعی، هماهنگی فعالیت‌های جمعیت‌های زنان و گسترش ارتباط با زنان و سازمان‌های مشابه در دیگر کشورها را دنبال می‌کرد. در کنار این اهداف، بر نقش زنان در خانواده نیز تأکید می‌شد. این سازمان به‌عنوان نهادی غیرانتفاعی معرفی شده بود و فعالیت اعضا به‌صورت داوطلبانه انجام می‌گرفت. واحدهای اصلی آن شاخه‌هایی بودند که با حداقل سی عضو تشکیل می‌شدند و نمایندگان خود را به مجمع عمومی معرفی می‌کردند.

بودجه

منابع مالی سازمان از طریق کمک‌های مردمی، کمک برخی نهادها، خدمات اجتماعی و حق عضویت اعضا تأمین می‌شد. اعضای مؤسس، وابسته و افتخاری از پرداخت حق عضویت معاف بودند.