سلجوقیان

سلجوقیان یا سلاجقه دودمانی ترک‌تبار بودند که از سده پنجم تا حدود آغاز سده هشتم قمری در بخش‌های گسترده‌ای از آسیای غربی، از خراسان و ایران تا عراق، شام و آسیای صغیر، حکومت کردند. ظهور آنان در تاریخ اسلام آغاز دوره‌ای تازه شمرده شده است، زیرا در زمانی که خلافت عباسی دچار ضعف شده بود، سلجوقیان با گسترش فتوحات خود بسیاری از سرزمین‌های اسلامی را زیر فرمان آوردند و در برابر بیزانسیان و سپس در تحولات مرتبط با جنگ‌های صلیبی نقشی مهم ایفا کردند. این دودمان از نسل سلجوق بن دقاق، از رؤسای ترکان غز، بودند و شاخه اصلی آنان تا مرگ سنجر در ۵۵۲ قمری دوام یافت، در حالی که شاخه‌های دیگر، به‌ویژه سلجوقیان روم، تا حدود ۷۰۰ قمری برجا ماندند.

خاستگاه

سلجوقیان از فرزندان سلجوق بن تقاق یا دقاق، از رؤسای ترکمانان غز، بودند. گفته شده است که سلجوق در خدمت یکی از خانان ترکستان بود و سپس همراه قبیله خود از دشت قرقین به جند و از آنجا به بخارا کوچ کرد. او و افراد قبیله‌اش در این نواحی اسلام آوردند.^[۱]

سلجوق، پسران و نوادگانش در کشاکش‌های میان سامانیان، امرای ایلک‌خانیه و محمود غزنوی شرکت داشتند. در این میان، طغرل بیک و برادرش چغری بیک به‌تدریج قدرت یافتند و در مقام رؤسای قبیله ترکمان خود، به خراسان هجوم بردند. آنان پس از چند پیروزی بر غزنویان، شهرهای مهم قلمرو آنان را تصرف کردند و جای آنان را در آن نواحی گرفتند.^[۲]

تاریخ

ظهور و گسترش

در سال ۴۲۹ قمری در مرو خطبه به نام چغری بیک داود خوانده شد و او را «سلطان السلاطین» نامیدند. در نیشابور نیز خطبه به نام برادرش طغرل بیک جاری شد. سپس بلخ، گرگان، طبرستان و خوارزم به قلمرو سلجوقیان افزوده شد و در فاصله سال‌های ۴۳۲ تا ۴۳۷ قمری نواحی جبال، همدان، دینور، حلوان، ری و اصفهان نیز به تصرف آنان درآمد.^[۳]

طغرل بیک در سال ۴۴۷ قمری وارد بغداد شد و نام او با لقب سلطان در دارالخلافه بر منبرها خوانده شد. از آن پس، قبایل ترک و دیگر گروه‌ها نیز به‌تدریج فرمانبرداری سلجوقیان را پذیرفتند و تا پیش از سال ۴۷۰ قمری، بخش بزرگی از آسیای صغیر و سرزمین‌هایی که پیش‌تر در حوزه نفوذ خلافت فاطمی قرار داشتند، زیر فرمان این خاندان درآمدند.^[۴]

جایگاه در تاریخ اسلام

ظهور سلجوقیان از وقایع مهم تاریخ اسلام دانسته شده است. آنان در زمانی به قدرت رسیدند که خلافت عباسی سخت ناتوان شده بود و هیچ قدرتی توان گرد آوردن همه سرزمین‌های اسلامی را زیر یک حکومت نداشت. در این میان، سلجوقیان که در آغاز مردمانی ترکمان و بدوی و کم‌علاقه به زندگی شهری و تمدن و دین توصیف شده‌اند، پس از مسلمان‌شدن بر اثر سادگی طبع به تعصب دینی گراییدند و به پشتیبانی از خلافت عباسی پرداختند.^[۵]

آنان با یورش به ایران، جزیره، شام و آسیای صغیر، دولت‌های محلی را از میان بردند و بخش بزرگی از آسیای اسلامی را، از غرب افغانستان تا سواحل دریای روم، زیر فرمان واحدی قرار دادند. همچنین با برانگیختن غیرت و تعصب دینی در میان مسلمانان، سپاهیان بیزانس را که دوباره به مرزهای سرزمین‌های اسلامی تعرض کرده بودند، واپس راندند. در این چارچوب، به سلجوقیان در تاریخ اسلام مقامی بلند داده شده است و بخشی از مقاومت مسلمانان در برابر صلیبیان نیز به پرورش نیروهای جنگاور در این دوره نسبت داده شده است.^[۶]

تجزیه و شاخه‌ها

طغرل بیک، آلپ ارسلان و ملکشاه بر قلمرویی بسیار گسترده حکومت داشتند، اما پس از مرگ ملکشاه، درگیری‌های داخلی میان برکیارق و محمد بن ملکشاه آغاز شد و شاخه‌های مختلف خاندان سلجوقی در نواحی گوناگون سر به استقلال برداشتند. با این همه، شاخه اصلی تا زمان مرگ سنجر همچنان به‌صورت اسمی ریاست عمومی سلاجقه را حفظ کرد. سنجر، که قلمرو واقعی‌اش به خراسان محدود شده بود، تا زمان مرگش در سال ۵۵۲ قمری آخرین سلجوقی بزرگ به‌شمار می‌رفت.^[۷]

از شاخه‌های عمده این خاندان، سلجوقیان کرمان، عراق، شام و روم یاد شده است. افزون بر این، افراد دیگری از سلجوقیان در آذربایجان، طخارستان و دیگر نواحی حکومت کردند. در مشرق، دولت سلجوقی در برابر حملات خوارزمشاهیان از میان رفت و در آذربایجان، فارس، جزیره و دیاربکر، سلسله‌هایی که امیران لشکری سلجوقی و اتابکان پدیدآورده بودند جای آنان را گرفتند. با این حال، در سرزمین روم، حکومت سلجوقیان تا حدود سال ۷۰۰ قمری، هم‌زمان با آغاز قدرت‌یابی عثمانیان، ادامه یافت.^[۸]