صدقه

تصویری از صندوق صندقات، صندوقی برای جمع‌آوری صدقات که توسط کمیته امداد در فضاهای شهری و روستایی ایران نصب می‌شود.

صدقه مالی یا کمکی است که انسان در راه خدا و با قصد قربت به نیازمندان می‌بخشد. این واژه از ریشهٔ «صدق» به معنای راستی گرفته شده و نشانهٔ اخلاص و صدق نیت بخشنده دانسته شده است.

مفهوم‌شناسی

صدقه مالی است که انسان آن را به قصد قُربَت به خداوند از اموال خویش خارج می‌کند. «صدقه» به دو دسته مستحب و واجب تقسیم می‌شود. از جمله صدقات واجب می‌توان به زکات اشاره کرد.

در فقه اسلامی

در فقه اسلامی صدقه از عقود شرعی به شمار می‌رود و تحقق آن با ایجاب و قبول، خواه لفظی یا عملی، امکان‌پذیر است. پس از بخشیدن صدقه، بازپس‌گیری آن جایز نیست و از شرایط اساسی آن قصد قربت است.

در فقه امامیه صدقهٔ واجب را نمی‌توان به فرد هاشمی داد، مگر آنکه دهنده نیز هاشمی باشد. صدقه دادن به اهل ذمه جایز دانسته شده است. همچنین در منابع فقهی آمده است که صدقهٔ پنهانی بر صدقهٔ آشکار برتری دارد، مگر در مواردی که ترک اظهار صدقه موجب تهمت به ترک انفاق شود.

صدقه در معنای گستردهٔ خود هرگونه کمک مادی یا معنوی به نیازمندان را دربر می‌گیرد. در معنای خاص، بخشش مالی برای کسب ثواب الهی است که به دو نوع واجب و مستحب تقسیم می‌شود. صدقهٔ واجب گاه ذاتاً واجب است، مانند زکات مال و زکات فطره، و گاه به سبب عوارضی مانند نذر، کفاره یا فرمان پیامبر یا امام واجب می‌شود.

در منابع اسلامی

در قرآن

در قرآن آیات متعددی دربارهٔ صدقه و آثار آن آمده است. از جمله در آیهٔ ۱۰۳ سورهٔ توبه آمده است: «خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزکیهم بها...» که به اخذ صدقات برای پاکیزگی و تزکیهٔ مؤمنان اشاره دارد. همچنین در آیهٔ ۲۷۱ سورهٔ بقره صدقهٔ پنهانی برتر دانسته شده و در آیهٔ ۲۶۴ همین سوره از تباه شدن صدقه به سبب منت گذاشتن و آزار دادن گیرنده نهی شده است.

در آیهٔ ۱۰۴ سورهٔ توبه نیز پذیرش صدقات از سوی خداوند یاد شده است و در تفاسیر نقل شده که صدقه پیش از رسیدن به دست نیازمند، به دست خداوند می‌رسد.

در روایات

در روایات اسلامی صدقه از اعمال بسیار پسندیده شمرده شده است. از پیامبر اسلام نقل شده است که هر کار نیکی که سود آن به دیگران برسد صدقه محسوب می‌شود و هزینه‌ای که انسان برای خانوادهٔ خود صرف کند نیز صدقه به شمار می‌آید. همچنین آموزش دانش و نشر آن در میان مردم از مصادیق صدقه دانسته شده است.

در احادیث آمده است که صدقه موجب کاهش مال نمی‌شود و سبب دفع بلا، افزایش روزی و طول عمر می‌گردد. از علی بن ابی‌طالب نقل شده است: «بیماران خود را با صدقه درمان کنید» و نیز «هرگاه دچار تنگدستی شدید با صدقه با خدا تجارت کنید». همچنین در روایتی از جعفر صادق آمده است که صدقه فقر را برطرف می‌کند و انواع بلاها را از انسان دور می‌سازد.

تاریخچه

جمع‌آوری صدقات در صدر اسلام

بر پایهٔ گزارش‌های تاریخی، پیامبر اسلام در سال دهم هجری گروهی را برای جمع‌آوری صدقات (زکات واجب) به مناطق مختلف فرستاد. از جمله مهاجر بن ابی‌امیه را به صنعا، زیاد بن اسد انصاری را به حضرموت، عدی بن حاتم را برای صدقات قبیله‌های طی و اسد، مالک بن نویره را برای بنی حنظله و علاء بن حضرمی را به بحرین اعزام کرد. همچنین علی بن ابی‌طالب را به نجران فرستاد تا صدقات مسلمانان و جزیهٔ اهل کتاب آن منطقه را گردآوری کند.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «صدقه». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.