عده

عده اصطلاحی فقهی در شریعت اسلام است. در اصطلاح فقهی عده مدت معینی است که در آن مدت، زن باید از ازدواج خوددازی کند. از نظر شرعی مدت عده، به جهت اطمینان از دوری رحم از حمل و صیانت نسب‌ها و جلوگیری از آمیختگی نسل‌ها و نسب‌ها است.

تعریف عده

عده از ریشه عدد گرفته شده که به معنای شمردن می‌باشد. اصطلاح شرعی عده عبارت است از مدت زمانی که زن پس از جدایی از شوهر باید در حالت انتظار بماند. این حکم شرعی دربارهٔ زنی که به شبهه نیز با کسی وطی کرده نیز وجود دارد. در این مورد فرقی نمی‌کند که علت جدایی، طلاق یا فسخ نکاح، یا فوت شوهر، یا بذل مدت یا انقضای مدت در نکاح منقطع یا موقت باشد.

در قرآن واژه تربص به معنای انتظار بکار رفته است. خداوند در آیه ۲۲۸ سوره بقره می‌فرماید:

زن‌های مطلقه باید از ازدواج مجدد تا سه طهر (پاکی) خودداری کنند. تربص در این آیه به معنای انتظار و همان معنای اصطلاحی عده است.

در قانون مدنی برای عده تعریفی آمده که می‌گوید: عده عبارتست از مدتی که تا انقضای آن زنی که عقد نکاح او منحل شده است، نمی‌تواند شوهر دیگری اختیار کند.

فلسفه نگه داشتن عده

1. جلوگیری از اختلاط نسل‌ها: از نظر شارع مقدس جلوگیری از اختلاط نسل‌ها اهمیت زیادی دارد. به همین جهت برای زنان یائسه، زنان صغیره و زنان غیر مدخوله عده ای قرار نداده است؛ زیرا زمانی که نزدیکی واقع نشده باشد اختلاط نسل‌ها هم منتفی است.
2. تنها استثنا دربارهٔ فوت همسر است که حتی در زنان صغیره، یائسه و غیر مدخوله نیز نگهداری عده بر زن واجب است و حکمت آن اطمینان از عدم بارداری و نوعی وفاداری زن نسبت به همسرش می‌باشد.
3. عده طلاق فرصتی برای بازنگری به زندگی زناشویی گذشته است. در این مدت زوجین فرصت یافته که دربارهٔ آینده خود و فرزندانشان تفکر کرده و در صورت پشیمانی یا مصلحت خود و فرزندان به زندگی زناشویی گذشته بازگردند.

حرمت نکاح در دوران عده

یکی از موانع نکاح و ازدواج در عده بودن زن است. به گونه ای که اگر زنی در دوران عده باشد با او ازدواجی صورت بگیرد، آن ازدواج باطل است.

روایت‌های وارد شده دربارهٔ حرمت نکاح در زمان عده

1. در روایتی از حلبی آمده که جعفربن محمد امام ششم شیعیان بیان کرده است: هرگاه مرد با زنی که در عده است ازدواج و نزدیکی کند، خواه علم داشته یا نه هرگز بر یکدیگر حلال نخواهند شد. اگر نزدیکی نکرده باشند بر شخص غیر آگاه حلال و بر شخض عالم و آگاه حرام ابدی خواهد شد.
2. محمد بن مسلم از جعفر بن محمد امام ششم شیعیان نق کرده است: از ایشان دربارهٔ مردی سؤال کردم که با زنی که در عده است ازدواج کرده است. ایشان گفت بین آنها جدایی حاصل می‌شود و هیچ گته بر او حلال نخواهد شد.

اقسام عده

الف. عده طلاق

طلاق یکی از راه‌های انحلال ازدواج دائم است که به دو صورت، طلاق رجعی و طلاق بائن می‌باشد.

عده طلاق رجعی

در طلاق رجعی مرد حق بازگشت به همسر دارد.

عده طلاق بائن

طلاق بائن طلاقی است که در آن مرد اجازه و حق رجوع به همسر ندارد. در عدم حق رجوع مرد پس از طلاق بائن فرقی نمی‌کند که عده باقی باشد یا نباشد. طلاق بائن دارای ۶ قسم می‌باشد.

طلاق قبل از دخول

طلاق دختر صغیره

طلاق زن یائسه

طلاق خلع و مبارات به شرط آنکه زن در آنچه بخشیده رجوع نکرده باشد.

طلاق سوم

ب. عده همسر مرد غایب یا مفقودالاثر

عده زنی که شوهر او مفقودالاثر است همان عده وفات می‌باشد. بدین صورت که اگر مرد دارایی و مال دارد تا زن از آن بهره‌مند شود، زن باید صبر کرده تا تکلیف همسرش چه زنده یا مرده مشخص شود. اما اگر مرد دارایی نداشته و کسی نباشد تا نیازهای زندگی همسرش را مهیا سازد، زن نزد حاکم رفته و حاکم چهار سال به تفحص و بررسی می‌پردازد تا از زنده یا مرده مرد آگاهی کسب کند و در صورت فوت مرد یا عدم آگاهی از او چه زنده یا مرده، حاکم زن را طلاق داده و زن باید چهار ماه و ده روز به عنوان عده وفات نگه دارد.

ج. عده ازدواج موقت

انحلال ازدواج موقت به این صورت است که با پایان مدت یا بذل مدت باقی مانده از طرف مرد انجام می‌شود. در ازدواج موقت مانند دائم زن صغیره و یائسه نیازی به نگهداری زمان عده نداشته و می‌توانند بعد از انحلال ازدواج موقت یا متعه بلافاصله ازدواج کنند؛ اما در زنان غیر یائسه نگهداری عده ضرورت داشته و بسته به بارداری یا غیر بارداری زن مدت عده فرق می‌کند.

در زنان غیر باردار اگر در سن دیدن حیض بوده و حیض نیز می‌شوند این مدت بنا بر قول مشهور ۲ حیض می‌باشد. و اگر در سن حیض بوده ولی حیض نمی‌شوند مدت عده ۴۵ روز می‌باشد.

در زنان باردار مانند ازدواج دائم زن در صورت بارداری باید تا زمان وضع حمل عده را نگهدارد.

د. عده وفات

به جزء عده در زنان باردار که استثناء شده، سایر زنانی که شوهرانشان فوت می‌شود، باید عده وفات را نگه دارند که مدت آن چهار ماه و ده روز می‌باشد. در این حکم تفاوتی میان زنان صغیره یا کبیره، مدخوله یا غیر مدخوله، ذوات الشهور و ذوات الاقراء نیست. زن بارداری که شوهرش فوت کرده چه در عقد دائم باشد یا موقت، مدت عده برای او طولانی‌ترین زمان بین وضع حمل و چهار ماه و ده روز است؛ یعنی اگر کمتر از چهار ماه و ده روز وضع حمل می‌کند مقدار عده برای او همان چهار ماه و ده روز می‌باشد.

ه. عده وطی به شبهه

عده زنی که وطی به شبهه شده یعنی اشتباهی با او آمیزش شده، از نظر فقها مانند عده طلاق است؛ یعنی سه پاکی یا ۴۵ روز. و اگر جز زنانی است که عده ندارد مانند یائسه، صغیره و غیر مدخوله، لازم نیست عده را نگهدارد.

زنان بدون عده

۱. زنان صغیره

دربارهٔ دختران صغیره، فقهای امامیه اجماع دارند که، طلاق در آنها بائن بوده و نیازی به نگهداری عده ندارند مگر در صورت فوت همسر که باید چهار ماه و ده روز صبر کنند. دلیل عدم نیاز به عده این است که احتمال اختلاط نسل و نسب در آنها وجود ندارد.

۲. زنان یائسه

زنانی که در سنی قرار دارند که عادت ماهیانه نمی‌بینند و زنان هم سن آنها نیز همین شرایط دارند و در آستانه سالخوردگی قرار دارند، لازم نیست عده را نگهدارند. دربارهٔ سن یائسگی اختلاف است اما از مجموع اقوال فقها می‌توان برداشت کرد که در زنان سیده ۶۰ سال قمری و غیر سیده‌ها ۵۰ سال قمری می‌باشد.

۳. زنان غیر مدخوله

در صورتی که با زن آمیزش نشده باشد، اگر مرد فوت کند بر زن واجب است عده وفات نگه دارد اما در صورت انحلال ازدواج غیر از فوت مرد، زن نیازی نیست عده را نگه دارد.

مستند زمان عده

1. وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَ لا یَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ یَکْتُمْنَ ما خَلَقَ اللَّهُ فی أَرْحامِهِنَّ إِنْ کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فی ذلِکَ إِنْ أَرادُوا إِصْلاحاً وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ لِلرِّجالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَةٌ وَ اللَّهُ عَزیزٌ حَکیمٌ؛ (بقره؛ آیه ۲۲۸)؛ زنان مطلقه، باید به مدت سه مرتبه عادت ماهانه دیدن (و پاک شدن) انتظار بکشند! [عده نگه دارند] و اگر به خدا و روز رستاخیز، ایمان دارند، برای آنها حلال نیست که آنچه را خدا در رحمهایشان آفریده، کتمان کنند. و همسرانشان، برای بازگرداندن آنها (و از سرگرفتن زندگی زناشویی) در این مدت، (از دیگران) سزاوارترند در صورتی که (براستی) خواهان اصلاح باشند. و برای آنان، همانند وظایفی که بر دوش آنهاست، حقوق شایسته‌ای قرار داده شده و مردان بر آنان برتری دارند و خداوند توانا و حکیم است.
2. وَ الَّذینَ یُتَوَفَّوْنَ مِنْکُمْ وَ یَذَرُونَ أَزْواجاً یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ عَشْراً فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَیْکُمْ فیما فَعَلْنَ فی أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبیرٌ؛ (بقره؛ آیه ۲۳۴)؛ و کسانی که از شما می‌میرند و همسرانی باقی می‌گذارند، باید چهار ماه و ده روز ، انتظار بکشند (و عدّه نگه دارند)! و هنگامی که به آخر مدتشان رسیدند، گناهی بر شما نیست که هر چه می‌خواهند، دربارهٔ خودشان به‌طور شایسته انجام دهند (و با مرد دلخواه خود، ازدواج کنند). و خدا به آنچه عمل می‌کنید، آگاه است.
3. وَ اللاَّئی یَئِسْنَ مِنَ الْمَحیضِ مِنْ نِسائِکُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَ اللاَّئی لَمْ یَحِضْنَ وَ أُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ یَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ یُسْراً؛ (طلاق؛ آیه ۴)؛ و از زنانتان، آنان که از عادت ماهانه مأیوسند، اگر در وضع آنها (از نظر بارداری) شک کنید، عده آنان سه ماه است، و همچنین آنها که عادت ماهانه ندیده‌اند و عده زنان باردار این است که بار خود را بر زمین بگذارند و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند کار را بر او آسان می‌سازد!
4. یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا نَکَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَکُمْ عَلَیْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَ سَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمیلاً؛ (احزاب، آیه ۴۹)؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! هنگامی که با زنان با ایمان ازدواج کردید و قبل از همبستر شدن طلاق دادید، عدّه ای برای شما بر آنها نیست که بخواهید حساب آن را نگاه دارید آنها را با هدیه مناسبی بهره‌مند سازید و بطرز شایسته‌ای رهایشان کنید.
5. یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَ أَحْصُوا الْعِدَّةَ وَ اتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُیُوتِهِنَّ وَ لا یَخْرُجْنَ إِلاَّ أَنْ یَأْتینَ بِفاحِشَةٍ مُبَیِّنَةٍ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لا تَدْری لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذلِکَ أَمْراً؛ (طلاق، آیه ۱)؛ ای پیامبر! هر زمان خواستید زنان را طلاق دهید، در زمان عدّه، آنها را طلاق گویید [زمانی که از عادت ماهانه پاک شده و با همسرشان نزدیکی نکرده باشند]، و حساب عدّه را نگه دارید و از خدایی که پروردگار شماست بپرهیزید نه شما آنها را از خانه‌هایشان بیرون کنید و نه آنها (در دوران عدّه) بیرون روند، مگر آنکه کار زشت آشکاری انجام دهند این حدود خداست، و هر کس از حدود الهی تجاوز کند به خویشتن ستم کرده تو نمی دانی شاید خداوند بعد از این، وضع تازه (و وسیله اصلاحی) فراهم کند!