مالیات

مالیات یا خراج، وجوهی است که حکومت بر اساس قانون از صاحبان املاک، اراضی، مستغلات و دیگر منابع درآمد دریافت می‌کند. در روایات منقول از علی بن ابی‌طالب بر رعایت عدالت در دریافت مالیات، پرهیز از خشونت و اجبار، و خودداری از گرفتن بیش از حق مقرر تأکید شده است. همچنین در گزارش‌های تاریخی، دستورهای علی به مأموران مالیاتی درباره شیوه دریافت زکات و خراج و تعیین میزان مالیات بر زمین‌های کشاورزی و باغ‌ها نقل شده است.

رعایت عدالت در دریافت مالیات

در روایتی از علی بن ابی‌طالب نقل شده است که پیامبر اسلام از سوگند دادن مردم هنگام دریافت مالیات و سخت‌گیری، آزار یا رفتار خشونت‌آمیز با آنان نهی کرده بود.

عبدالملک بن عمیر از مردی از قبیله ثقیف نقل کرده است که علی او را مأمور دریافت مالیات از منطقه برج شاپور کرد و به او سفارش نمود که برای دریافت حتی یک درهم، کسی را تازیانه نزند، کسی را مجبور نکند آذوقه یا مرکب سواری خود را بفروشد و کسی را به سبب یک درهم به ایستادن وادار نکند. آن مأمور گفت که با این دستورها ناچار است دست‌خالی بازگردد. علی در پاسخ تأکید کرد که مأموران باید مازاد اموال مردم را، در حدود حق مقرر، دریافت کنند. این روایت در «کنز العمال» نقل شده است.

دستورهای علی به مأموران دریافت زکات

برید بن معاویه از امام صادق نقل کرده است که علی شخصی را برای دریافت مالیات از کوچ‌نشینان اطراف کوفه مأمور کرد. علی به او سفارش نمود که تقوای الهی را رعایت کند، دنیا را بر آخرت ترجیح ندهد، امانت را حفظ کند و حق مردم را به‌طور کامل رعایت نماید.

بر اساس این روایت، مأمور مالیاتی باید در کنار آبادی محل سکونت قبیله فرود می‌آمد و بدون اجازه وارد خانه‌های مردم نمی‌شد. سپس با آرامش و وقار نزد آنان می‌رفت، سلام می‌کرد و توضیح می‌داد که برای دریافت حق خدا در اموالشان فرستاده شده است. اگر مردم وجود چنین حقی را انکار می‌کردند، مأمور باید سخن آنان را می‌پذیرفت و از آنان می‌گذشت. اگر کسی پرداخت را می‌پذیرفت، مأمور باید بدون ترساندن یا تهدید او، با اجازه‌اش به سراغ دام‌هایش می‌رفت و از میان آنها مالیات مقرر را انتخاب می‌کرد.

در ادامه روایت، شیوه انتخاب دام‌ها چنین توضیح داده شده است: مأمور باید دام‌ها را به دو بخش تقسیم می‌کرد و انتخاب یکی از دو بخش را به صاحب دام می‌سپرد. سپس بخش باقی‌مانده را دوباره تقسیم می‌کرد و این کار را تا رسیدن به میزان حق مقرر ادامه می‌داد. اگر صاحب دام درخواست می‌کرد که از او گذشت شود، مأمور باید درخواستش را می‌پذیرفت و فرایند انتخاب را از نو انجام می‌داد. همچنین سفارش شده بود که دام‌های دریافتی تا رسیدن به کوفه از آب و علف مناسب برخوردار باشند و با آنها با مهربانی رفتار شود.

در این روایت، امام صادق پس از نقل سفارش‌های علی گریست و گفت که پس از درگذشت او، حرمت‌ها هتک شد، به کتاب خدا و سیره پیامبر عمل نشد و حدود الهی اجرا نگردید. این گزارش در «فروع کافی» آمده است.

میزان مالیات در روستاهای مدائن

مصعب بن یزید انصاری نقل کرده است که از سوی علی بن ابی‌طالب حکومت چهار روستا از روستاهای مدائن را بر عهده داشت. علی به او دستور داده بود که از هر جریب زمین با کشت انبوه یک درهم و نیم، از هر جریب زمین با کشت متوسط یک درهم و از هر جریب زمین با کشت ضعیف دو سوم درهم دریافت کند. میزان مالیات هر جریب تاکستان، نخلستان و زمین مختلط نخل و انگور نیز ده درهم تعیین شده بود. نخل‌هایی که بیرون باغ و در مسیر رفت‌وآمد مردم قرار داشتند، از مالیات معاف بودند.

بر اساس همین گزارش، از ثروتمندان سالانه چهل‌وهشت درهم، از کسبه و افراد با ثروت متوسط بیست‌وچهار درهم و از فقرا دوازده درهم دریافت می‌شد. مصعب بن یزید میزان مجموع درآمد مالیاتی خود از آن چهار روستا را در یک سال هجده میلیون درهم ذکر کرده است.

سفارش علی درباره دریافت صدقات

در نامه‌ای منسوب به علی بن ابی‌طالب که در نهج‌البلاغه آمده است، دستورهایی درباره شیوه دریافت صدقات و نگهداری از دام‌های دریافت‌شده خطاب به مأموران بیان شده است. در این نامه بر رعایت تقوای الهی، پرهیز از ترساندن مسلمانان، خودداری از گرفتن بیش از حق مقرر و رفتار آرام و محترمانه با مردم تأکید شده است. مأمور باید بدون تهدید و سخت‌گیری، حق مقرر را دریافت کند و از ورود به میان دام‌ها بدون اجازه صاحب آنها بپرهیزد.

در ادامه این سفارش‌ها آمده است که مأمور نباید دام‌های پیر، بیمار، شکسته یا دارای عیب را به‌عنوان مالیات انتخاب کند. همچنین باید از دام‌ها به‌خوبی مراقبت شود و مأموران نگهداری و انتقال آنها افرادی امین، دیندار و مهربان باشند. آنان نباید حیوانات را خسته کنند یا میان مادر و فرزندش جدایی بیندازند، شیر حیوان را به‌گونه‌ای بدوشند که به فرزندش آسیب برسد، یا آن را بیش از توانش به سواری وادارند. فراهم کردن آب و علوفه، استراحت دادن به دام‌ها و پرهیز از مسیرهای دشوار نیز از دیگر دستورهای این نامه است. هدف این سفارش‌ها، حفظ حقوق مردم و رساندن صدقات به محل مصرف مقرر بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر عنوان شده است.

پانویس

منابع

• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «مالیات». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.