مجبره
مُجَبِّره اصطلاحی برای گروه‌هایی از مسلمانان است که به جبر در افعال انسان اعتقاد دارند. مجبره معتقدند که انسان در اعمال خود اختیاری ندارد و افعال او به تقدیر و اراده خداوند انجام می‌شود. این دیدگاه در برابر نظریه اختیار انسان قرار داشت و از مباحث مهم کلام اسلامی در سده‌های نخست هجری بود. در منابع فرقه‌شناختی، گروه‌هایی چون جهمیه در شمار طرفداران این دیدگاه معرفی شده‌اند.[۱]
پیدایش و عقاید
از نخستین مسائل مابعدالطبیعی که میان مسلمانان به بحث گذاشته شد، مسئله جبر و اختیار بود. برداشت‌های متفاوت از آیات قرآن درباره افعال انسان و نسبت آن‌ها با اراده الهی، زمینه شکل‌گیری دیدگاه‌های گوناگون را فراهم کرد. از اواخر سده نخست هجری، مجبره و قدریه در این زمینه به مناقشه پرداختند.
بر اساس گزارش این دانشنامه، مجبره بر این باور بودند که انسان در همه اعمال خود مجبور است و خداوند افعال او را مقدر می‌کند؛ همان‌گونه که برگ از درخت می‌ریزد یا آب جاری می‌شود. از نظر آنان، همه افعال مخلوق خداوند است و نسبت دادن اعمال به انسان، نسبتی مجازی به شمار می‌رود.[۲]
جهمیه
از نخستین کسانی که به ترویج این دیدگاه در میان مسلمانان پرداخت، جهم بن صفوان، از موالی خراسان، بود. بنا بر گزارش دانشنامه، او مدتی در کوفه اقامت داشت و سپس کاتب حارث بن سریج شد؛ حارث در خراسان بر نصر بن سیار، کارگزار بنی‌امیه، شورید، اما شکست خورد. جهم نیز در سال ۱۲۸ هجری قمری دستگیر و کشته شد. پیروان او به جهمیه شناخته شدند.[۳]
فرقه‌های منسوب به مجبره
در متن دانشنامه، شش گروه در شمار مجبره آمده‌اند:
- جهمیه
- فطحیه
- نجاریه
- ضراریه
- صفاتیه
- نواصیه
این دسته‌بندی بازتاب گزارش فرقه‌شناختی منبع است و لزوماً به معنای یکسان بودن همه عقاید این گروه‌ها نیست.[۴]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «مجبره». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.