مریم بیگم صفوی

مریم بیگم صفوی، از زنان وابسته به خاندان سلطنتی صفوی در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری بود. او به‌واسطه موقوفات گسترده، نقش‌آفرینی در امور اجتماعی و نفوذ در دربار صفوی شناخته می‌شود. اطلاعات مربوط به زندگی شخصی او محدود است و بخش عمده شناخت تاریخی از وی بر پایه وقف‌نامه‌ها، کتیبه‌ها و گزارش‌های مورخان دوره صفوی و پس از آن است.

زندگی

اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقف‌نامه‌ها و کتیبه‌های مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شده‌اند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقف‌نامه شناخته‌شده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.

نسبت خانوادگی او با شاهان صفوی به‌گونه‌های متفاوتی گزارش شده است. برخی منابع او را عمه شاه سلطان حسین، برخی عمه شاه سلیمان و گروهی نیز مادربزرگ شاه سلطان حسین دانسته‌اند. دربارهٔ وجه نام‌گذاری او به «مریم» این احتمال مطرح شده است که مادر او گرجی بوده باشد؛ با توجه به رواج ازدواج شاهان صفوی با زنان گرجی و حفظ نام‌های غیرایرانی توسط آنان. گزارش‌هایی نیز دربارهٔ تمایلات دینی مسیحی او در برخی منابع آمده است. در سفرنامه کروسینسکی، او مادربزرگ شاه سلطان حسین معرفی شده و به نگهداری تصاویر مریم مقدس اشاره شده است.

بر اساس برخی گزارش‌ها، مریم بیگم در حدود سال‌های ۱۰۷۷–۱۰۷۸ق با میرزا ابوصالح رضوی ازدواج کرد. وی پس از دریافت منصب صدر موقوفات، اندکی بعد درگذشت. پس از مرگ همسر، گزارش‌هایی دربارهٔ علاقه مریم بیگم به ساروخان قورچی‌باشی در منابع تاریخی ثبت شده است.

اقدامات اجتماعی

بر پایه آثار باقی‌مانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عام‌المنفعه در دوره صفوی به‌شمار می‌آید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابل‌توجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در اصفهان، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسن‌آباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند تبریز، بسطام و قزوین نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسه‌ای نیز در خوانسار به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه رمضان و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.

بر اساس گزارش آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه، اثر شرح ادعیه السر به درخواست مریم بیگم تألیف شده است. همچنین شرح دعای صباح اثر ملا عبدالله شوشتری نیز بنا بر برخی نقل‌ها به او اهدا شده است.

اقدامات سیاسی

منابع تاریخی، مریم بیگم را از زنان اثرگذار در تحولات سیاسی اواخر دوره صفوی دانسته‌اند. در برخی گزارش‌ها، نقش او در به قدرت رسیدن شاه سلطان حسین ذکر شده است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، پس از صدور حکم تحریم شراب در آغاز سلطنت شاه سلطان حسین، تلاش‌هایی در دربار برای لغو این حکم صورت گرفت. در برخی منابع، از نقش مریم بیگم در روند لغو این فرمان یاد شده است. این گزارش‌ها در سفرنامه‌ها و آثار مورخان اروپایی دوره صفوی منعکس شده‌اند.

در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئه‌هایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است. بر پایه گزارش‌ها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاش‌هایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورش‌ها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است. در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارش‌ها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهش‌های معاصر است.