مریم میرزاخانی

مریم میرزاخانی
تصویری از مریم میرزاخانی
متولد	۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ تهران، ایران
وفات	۲۳ تیر ۱۳۹۶ (۴۰ سال) پالو آلتو، کالیفرنیا، ایالات متحده
علت فوت	سرطان پستان
آرامگاه	پارک یادبود لوس گاتوس، لوس گاتوس، کالیفرنیا
محل تحصیل	دانشگاه صنعتی شریف (کارشناسی) دانشگاه هاروارد (پی‌اچ‌دی)
شناخته‌شده برای	مدال طلای المپیاد جهانی ریاضی اولین نمره کامل در المپیاد جهانی ریاضی بین دانش‌آموزان شرکت‌کننده از ایران اولین ریاضی‌دان زن برنده مدال فیلدز
همسر(ها)	یان واندراک (ا. ۲۰۰۸)
فرزندان	۱
جایزه(ها)	جایزه بلومنتال (۲۰۰۹) جایزه ساتر در ریاضیات (۲۰۱۳) جایزه تحقیقاتی کلی (۲۰۱۴) مدال فیلدز (۲۰۱۴)
پیشینه علمی
شاخه(ها)	ریاضیات
محل کار	دانشگاه پرینستون دانشگاه استنفورد

مریم میرزاخانی (۲۲ اردیبهشت ۱۳۵۶ – ۲۳ تیر ۱۳۹۶) از زنان ریاضی‌دان دانشمند مسلمان ایرانی بود. مریم در دوران نوجوانی به ادبیات علاقه داشت و قصد داشت نویسنده شود، اما با تشویق برادرش به ریاضیات گرایش پیدا کرد. او در دبیرستان فرزانگان به عنوان دانش‌آموز تیزهوش تحصیل کرد و با وجود مدال المپیاد ریاضی، بدون نیاز به کنکور وارد دانشگاه صنعتی شریف شد. در این دوران، او به فعالیت‌های آموزشی برای شرکت‌کنندگان المپیاد ریاضی پرداخت و به پیشتازی در استفاده از روش‌های نوین برای مطالعه هندسه سطوح شناخته شد. یک حادثه تلخ در سفر علمی به اهواز باعث کشته شدن برخی همراهانش شد، اما این تجربه بر روحیه پژوهشی او تأثیری نداشت.

پس از مهاجرت به آمریکا، میرزاخانی تحصیلات خود را در دانشگاه هاروارد و سپس پرینستون ادامه داد و نهایتاً در دانشگاه استنفورد به مدرک دکترای ریاضیات دست یافت. او تخصص خود را بر روی هندسه سطوح و نظریه‌های مرتبط با آن متمرکز کرد و دستاوردهای علمی‌اش، از جمله ارائه راه‌حل‌های نوین در محاسبات هندسی، باعث شد به عنوان نخستین زن دریافت‌کننده مدال فیلدز شناخته شود. در این مسیر، او همچنین به عضویت فرهنگستان‌ها و انجمن‌های معتبر علمی آمریکا و فرانسه درآمد و با رعایت تمرکز بر پژوهش، از توجه و شهرت پرهیز می‌کرد.

میرزاخانی در سال‌های پایانی زندگی با بیماری سرطان دست و پنجه نرم کرد و در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۷ درگذشت. شخصیت علمی و اخلاقی او همواره با فروتنی، پشتکار و شور خالص برای ریاضیات همراه بود. در یادبود او، جایزه‌ها و برنامه‌های مختلفی برای حمایت از ریاضیدانان زن و دانشجویان جوان در ایران و جهان ایجاد شده و روز تولدش به عنوان «روز زنان در ریاضیات» نامگذاری شد. آثار و کتاب‌های متعددی درباره زندگی و دستاوردهای او منتشر شده است که میراث علمی و فرهنگی او را برای نسل‌های بعد حفظ می‌کند.

کودکی مریم میرزاخانی

زندگی

به گفته خود او، وی در مقطع راهنمایی در مدرسه، به ریاضی علاقه‌ای نداشت و بیشتر به رمان علاقه‌مند بود و احساس می‌کرد در آینده نویسنده داستان می‌شود. او بعداً توسط برادرش به ریاضیات علاقه‌مند شد. او دوران دبیرستان را در دبیرستان دخترانه فرزانگان گذراند که برای ورود به مدرسه، کنکور استعداد داد و به عنوان یک تیزهوش در مدرسه درس خود را آغاز کرد.

با وجود داشتن مدال المپیاد ریاضی، او برای شرکت در دانشگاه شریف، نیازی به آزمون ورودی (کنکور) نداشت. او تحصیلات خود را در رشته ریاضیات دانشگاه شریق آغاز کرد. او در همین دوره یکی از اعضای هیئت المپیاد ایران شد و برای شرکت‌کنندگان در المپیاد تدریس ریاضی می‌کرد. مریم میرزاخانی از پیشتازان فعالیت در زمینه استفاده از روش‌های جدید برای فراگیری هندسه سطوح بود.

میرزاخانی در مارس ۱۹۹۸ به همراه تیمی از دانشجویان ریاضی برای شرکت در یک کنفرانس علمی و مسابقه ریاضی، به اهواز سفر کرد. در مسیر بازگشت، اتوبوس حامل دانشجویان در هوای بارانی و تاریکی شب، از مسیر منحرف شد و به رودخانه سقوط کرد و تعدادی از همراهان او در سفر کشته شدند.

مهاجرت از ایران

مریم میرزاخانی در سال ۱۹۹۹ درخواستی برای تحصیل در دانشگاه هاروارد ارسال کرد و پذیرش شد. او بعداً به دانشگاه پرینگسون عزیمت کرد و مدتی در آنجا تدریس نمود و به هیئت علمی این دانشگاه راه یافت. اما کمی بعد مجبور شد تا به دانشگاه استنفورد مهاجرت کند. ۵ سال طول کشید تا وی بتواند مدرک دکترای خود را در رشته ریاضیات کسب کند. پس از آن بود که به عنوان استادیار در دانشگاه استفورد مشغول به کار شد.

میرزاخانی بر روی سطوح و هندسه آنان کار تخصصی می‌کرد و فعالیت‌های علمی او موجب شد تا نظریه «گمان شاهد» را مطرح کند. راه حل جدیدی در محاسبات هندسی که تا پیش از آن وجود نداشت.

مریم میرزاخانی در سال ۲۰۰۳ در آمریکا با مردی اهل چک به نام جان وندارک که از شاگردان او بود آشنا شد. آنها بعداً طبق سنت اسلامی و همچنین سنتی که یان به آن باور داشت ازدواج کردند.

میرزاخانی در سال ۲۰۱۵، به عضویت فرهنگستان علوم فرانسه درآمد. در همین سال او به عضویت در مجمع فیلسوفان آمریکا نیز درآمد.

به گفته خود او در سال‌های بعد از برنده شدن مدال فیلدز و شهرت بیشتر او، فشارهایی سیاسی برای عهده‌گیری نقشی سیاسی در فضای سیاسی موجود در ایران به او وارد می‌شد که با امتناع میرزاخانی مواجه شد. پس از آن بود که وی توانست عضو هشتاد و چهارم آکادمی ملی علوم آمریکا گردد. سال بعد، در آوریل سال ۲۰۱۷ میلادی، وی به عضویت آکادمی علوم و هنر آمریکا درآمد.

درگذشت

او سال‌های پایانی زندگی خود دچار بیماری سرطان سینه شد. در حالی که هنوز فرزندش آناهیتا ۲ سال داشت، بیماری او آغاز شد و از همان زمان روند درمان و عمل‌های جراحی را آغاز کرد. در آوریل ۲۰۱۶ سرطان او پیشرفت زیادی کرده بود و به نوع چهار تبدیل شده بود. او یکسال بعد در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۷ درگذشت.

جسد میرزاخانی در مراسمی خصوصی با حضور خانواده‌اش به تاریخ ۲۷ تیر ۱۳۹۶ در گورستان شهر لس‌گتوس کالیفرنیا در نزدیکی سن حوزه، در کشور آمریکا دفن شد. به گفته برادر میرزاخانی، تمام رسوم اسلامی در هنگام دفن مریم میرزاخانی اجرا شده است.

واکنش‌ها

درگذشت او واکنش‌های ملی و بین‌المللی به همراه داشت. دانشگاه استنفورد، رسانه‌هایی چون بی‌بی‌سی، روزنامه تلگراف، دیلی میل، سی‌ان‌ان، ایندیپندنت، ای‌بی‌سی نیوز، وایر هند، ان‌پی‌آر، هندو، نیوزویک، سی‌بی‌اس، العربی، زی‌نیوز، آرمن پرس، نیجریا تودی، ورلد نیوز، واشنگتن پست، پاکستان تودی، ساینس مگ و فیزیکس برکلی به درگذشت میرزاخانی واکنش نشان دادند. در ایران نیز بیشتر رسانه‌ها به درگذشت او واکنش نشان دادند.

محمد کریمی‌نیا مدیرکل بهداشت و درمان سازمان پدافند‌ غیرعامل‌‌ وقت ایران، در مصاحبه‌ای با خبرگزاری‌های ایران مدعی شد که از سوی نهادهای امنیتی روسیه، ادعایی در خصوص ترور بیولوژیک دانشمند ایرانی در آمریکا مطرح شد. به گفته او، درگذشت مریم میرزاخانی که زندگی سالمی داشته، آن هم در کشوری پیشرفته بابت بیماری سرطان پستان که تا مقدار زیادی قابل درمان است، مشکوک و قابل بررسی است.

ویژگی‌های رفتاری

مریم میرزاخانی به همراه رویا بهشتی زواره پس از موفقیت در المپیک ریاضی (در دوران دبیرستان)

از ویژگی‌های او این بود که علاوه بر حل مسائل ریاضی، راه حل رسیدن به جواب را نیز راحت می‌کرد. گفته شده است او در پیوند دادن چند رشته ریاضی با یکدیگر موفق بوده است. به گفته دوستانش مریم در بحث‌های ریاضی بسیار سخاوتمند بود و با پشتکار مثال‌زدنی تا حل مسئله پیش می‌رفت. شور او برای ریاضیات از لذت خالصی می‌آمد که هرگز کمرنگ نشد؛ نه از میل به شهرت. حتی پس از دریافت مدال فیلدز و در دوران بیماری، از توجه عمومی پرهیز می‌کرد و بر پژوهش متمرکز می‌ماند. در خصوص شخصیت‌های اخلاقی و فردی او گفته شده است که همواره فردی فروتن و کم‌حاشیه بود، از توجه و تحسین استقبال نمی‌کرد. او حتی پس از دریافت جوایزش سعی می‌کرد به طوری از جلسات خارج شود که کمترین برخورد را با دیگران داشته باشد.

افتخارات

او در دوران تحصیل در بین سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴، مدال طلای جهانی ریاضی را برای مدرسه خود کسب کرد. تا پیش از او هیچ دختری در ایران چنین جایزه‌ای را کسب نکرده بود و به تیم ملی ریاضیات ایران راه نیافته بود. او اولین خانم شرکت کننده در تیم ملی المپیاد ایران بود که در سال ۱۹۹۴ هونگ‌کنگ شرکت کرد و برنده مدال طلا شد. او در سال ۱۹۹۵ در المپیاد ریاضی کانادا نیز موفق شد مدال طلا برای تیم ملی ایران کسب کند.

نشریه پاپیولار ساینس در آمریکا در سال ۲۰۰۵، میرزاخانی را به عنوان یکی از ۱۰ ذهن جوان در رشته ریاضیات برگزید و با عنوان «ذهن برتر» از وی تجلیل کرد.

مریم میرزاخانی همچنین در سال ۲۰۰۹ موفق شد تا جایزهٔ «لئونارد ام. و الینور بی. بلومنثال» را برای پیشبرد پژوهش در ریاضیات محض کسب کند. این جایزه که هر چهار سال یک‌بار از سوی بنیاد لئونارد ام. و الینور بی. بلومنثال برای پیشبرد ریاضیات اعطا می‌شود، به فردی تعلق می‌گیرد که رسالهٔ دکتری برجسته‌ای نگاشته و از توان بالقوه برای انجام پژوهش‌های ممتاز آینده در ریاضیات برخوردار باشد.

مریم میرزاخانی در ژانویهٔ ۲۰۱۳، در یکصد و نوزدهمین نشست سالانهٔ انجمن ریاضی آمریکا (AMS) که در سن‌دیگو، کالیفرنیا برگزار شد، جایزهٔ روث لیتل ساتر در ریاضیات سال ۲۰۱۳ را دریافت کرد. این جایزه به پاس مشارکت‌های عمیق او در نظریهٔ فضاهای مدولی سطوح ریمانی به وی اعطا شد.

میرزاخانی برای حل مسئله‌ای مشهوری به «راتنر» با همکاری دو ریاضی‌دان دیگر در سال ۲۰۱۴، اولین زنی بود که توانست جایزه فیلد، معتبرترین جایزه ریاضی در جهان را از آن خود کند. او همچنین در همین سال، جایزه کلی را نیز دریافت کرد.

در ۵ سپتامبر ۲۰۱۹، میرزاخانی از سوی کمیته جایزهٔ بریک‌ترو به خاطر کمک‌هایش به الکس اسکین در دانشگاه شیکاگو، تقدیر شد.

نهاد زنان سازمان ملل در سال ۲۰۲۰ به معرفی ۷ دانشمند زن تأثیرگذار دنیا پرداخت که در میان آن‌ها نام «مریم میرزاخانی» ریاضی‌دان ایرانی هم به چشم می‌خورد.

یادبود

مریم میرزاخانی در حال مطالعات ریاضی

برای یادبود مریم میرزاخانی در ایران، تمبر با تصویر بدون حجاب او چاپ شد. قوانین حجاب در ایران چنین اجازه‌ای نمی‌داد تا تصویر زنان مسلمان ایرانی بدون حجاب در نشریات چاپ شود اما در زمینه مریم میرزاخانی این قانون مستثنی شد. همچنین اسم تالار خانه ریاضیات در ایران نیز به نام مریم میرزاخانی تغییرنام یافت.

مؤسسه پیشرفت شگرفت نیز به پاس زحمات میرزاخانی در دانش ریاضیات، هرساله جایزه‌ای به نام او اعطا می‌کند. همچنین در سال ۱۳۹۸ انجمن ریاضی استرالیا، جایزه مریم میرزاخانی را برای حمایت از دانشجویان زن بین‌المللی در رشته ریاضی در استرالیا ایجاد کرده است. این جایزه در قالب بورسیه به دخترانی که متقاضی گذراندن دوره پسادکتری ریاضی در استرالیا هستند اعطا می‌شود. یکسال بعد، انجمن ریاضی ایران، در سال ۱۳۹۹، جایزه‌ای به نام و یاد مریم میرزاخانی برای تشویق بانوان ریاضیدان ایرانی، ساکن ایران تصویب کرد. این جایزه هر سال در روز زادروز این زنده‌یاد اهدا می‌شود.

اتحادیه بین‌المللی انجمن‌های ریاضی جهان با پیشنهاد کمیته بانوان انجمن ریاضی ایران، روز تولد مریم میرزاخانی، ۱۲ ماه می (۲۲ اردیبهشت) را «روز زنان در ریاضیات» در جهان نامگذاری کرد.

آثارشناسی

مریم میرزاخوانی در دوران دبیرستان، با عباد محمودیان، از اساتید دانشگاهی ایران، که قصد داشت ایرادات دانش‌آموزان دبیرستانی را که در بحث نمودارها داشتند را به صورت کتابی درآورد؛ همکاری کرد. این اولین کتابی بود که مریم میرزاخانی در موضوع ریاضیات کار می‌کرد. مریم میرزاخانی دومین کتابش را با همکاری دوست و هم‌درسی خود رؤیا بهشتی زواره در دوره دانشگاه به نگارش درآورد. این کتاب با عنوان نظریه اعداد بود که برای شرکت در المپیاد ریاضی، یک منبع آموزشی به حساب می‌آمد. او سه مقاله در پایانامه خود گنجانده بود که در سه مجله معتبر ریاضیات مورد توجه قرار گرفتند.

آثار با موضوع میرزاخانی

• مریم میرزاخانی، ملکهٔ ریاضی ایران برنده جایزه فیلدز (نویسنده: علیرضا برادران، ناشر: فیدیبو)
• دختری از تبار ما (نویسنده: کامران شهبازی، ناشر: نقد فرهنگ)
• زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی پروفسور مریم میرزاخانی (نویسندگان: نادره جلالی، کاوه خورابه، ناشر: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی)
• جادوی مریم (داستان مریم میرزاخانی ریاضیدان) (نویسنده: مگان رید، مترجم: نرگس اخلاقی‌نیا،انتشارات: کتاب بهار)
• زندگی و آثار مریم میرزاخانی بانوی دانشمند ایران (نویسنده: بیژن جلالی، انتشارات آرون)
• انسان‌های کوچک، آرزوهای بزرگ: مریم میرزاخانی (نویسنده:محمود برآبادی ، انتشارات فیل)
• زنان و مردانی که ایران را ساخته‌اند: قضیه مریم (نویسنده: مهسا لزگی، ناشر :شهر قلم)

• کاظم‌زاده، فرزاد (۱۴ شهریور ۱۳۹۷). «دختر جبر». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۲ مه ۲۰۲۴.
• رازهای سطح: ژرف‌بینی ریاضی مریم میرزاخانی توسط جرج سیسری

مطالعه بیشتر

• «موفقیت "مریم" حاصل فداکاری مادری مهربان بود» گفتگوی تجارت‌نیوز با پدر مریم میرزاخانی.
• AMS (۲۰۱۸). "Maryam Mirzakhani: 1977–2017" (PDF). Notices of the AMS (به انگلیسی). ۱۰ (۶۵): ۱۲۲۱-۱۲۴۵.

پانویس

منابع

• بی‌بی‌سی فارسی (۲۲ مرداد ۱۳۹۳). «مریم میرزاخانی: زیبایی ریاضیات را به صبر درمی‌یابید». bbc.com. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۵). ««میرزاخانی» عضو آکادمی ملی علوم امریکا شد». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۶ اردیبهشت ۱۳۹۶). «پروفسور میرزاخانی به عضویت آکادمی علوم و هنر آمریکا درآمد». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۲۳ مرداد ۱۳۹۷). «انتخاب روز تولد مریم میرزاخانی بعنوان «روز زنان در ریاضیات» در جهان». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۴ مرداد ۱۳۹۶). «مزار مریم میرزاخانی در امریکا». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۲۸ تیر ۱۳۹۶). «پیکر مریم میرزاخانی در مراسمی خصوصی و در شأن ذهن زیبا تدفین شد». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری ایسنا (۲۵ تیر ۱۳۹۶). ««مریم میرزاخانی» با رفتنش بار دیگر تیتر یک روزنامه‌ها شد». isna.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری خبرآنلاین (۲ مرداد ۱۳۹۶). «قرة العین من آن میوه دل یادش باد/ بر مزار مریم میرزاخانی». khabaronline.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• خبرگزاری جماران (۲۴ مرداد ۱۳۹۶). «بازتاب خبر تلخ درگذشت نابغه ایرانی در رسانه‌های خارجی». jamaran.news. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• دیده‌بان علم ایران (۲۳ تیر ۱۳۹۸). «راه اندازی جایزه پروفسور مریم میرزاخانی در انجمن ریاضی استرالیا». didehbanelmiran.ir. دریافت‌شده در ۸ بهمن ۱۴۰۴.
• Kehoe, Elaine (۲۰۱۳). "2013 Satter Prize" (PDF). Notices of the AMS (به انگلیسی). ۴ (۶۰): ۴۹۰-۴۹۱.
• AMS (۲۰۱۸). "Maryam Mirzakhani: 1977–2017" (PDF). Notices of the AMS (به انگلیسی). ۱۰ (۶۵): ۱۲۲۱-۱۲۴۵.
• AMS Newsroom (6 January 2009). "Maryam Mirzakhani Receives 2009 Blumenthal Award". ams.org (به انگلیسی). Retrieved 29 January 2026.
• SECRETS OF THE SURFACE: The Mathematical Vision of Maryam Mirzajhani (video) (به English). ZALA FILMS. ۲۰۲۰.
• Martin L. White (6 January 2026). "Maryam Mirzakhani". britannica.com (به انگلیسی). Retrieved 28 January 2026.
• UN WOMEN (7 February 2020). "Devoted to discovery: seven women scientists who have shaped our world". unwomen.org (به انگلیسی). Retrieved 29 January 2026.
• Breakthrough Prize (5 September 2019). "Winners Of The 2020 Breakthrough Prize In Life Sciences, Fundamental Physics And Mathematics Announced". breakthroughprize.org (به انگلیسی). Retrieved 29 January 2026.
• Communiqué de presse (25 March 2016). "Quinze nouveaux associés étrangers à l'Académie des sciences" (PDF). academie-sciences.fr (به فرانسوی). Retrieved 29 January 2026.