ملک‌جهان خانم

ملک‌جهان خانم، مشهور به مهدعلیا (۱۲۲۰–۱۲۹۵ ق.)، نوه دختری فتحعلی‌شاه، همسر محمدشاه و مادر ناصرالدین‌شاه قاجار، از زنان بانفوذ، صاحب قدرت و فعال سیاسی دوره قاجار بود. نقش او در قتل امیرکبیر و تعامل با سفارت انگلستان، تأثیر قابل توجهی بر اوضاع سیاسی ایران در آن دوره داشت.

زندگی

ملک جهان خانم، دختر محمدامیر قاسم خان قاجار و نوه آغا محمدخان و بیگم جان خاتون، دختر دوم فتحعلی‌شاه بود. او همسر اول محمدشاه و مادر ناصرالدین‌شاه بود و از مهم‌ترین زنان قدرتمند عصر قاجار محسوب می‌شد. نام اصلی او جهان بود و پس از جلوس ناصرالدین‌شاه، مهدعلیا لقب گرفت. وی دانش ادبیات فارسی و قواعد عربی داشت و خط خوش می‌نوشت. به مطالعه تاریخ و دواوین شعرا علاقه‌مند بود و در گفتگو و محاوره حاضرجواب بود.

در پاییز ۱۲۳۴ ه‍. ق، ملک جهان چهارده ساله به عقد محمد میرزا، پسر دوازده ساله عباس میرزا، درآمد. برخلاف عرف آن زمان، او دو سال بزرگ‌تر از همسرش بود. حاصل این ازدواج دو فرزند به نام‌های ناصرالدین میرزا و عزت‌الدوله بود. ناصرالدین میرزا، نخستین فرزند محمدمیرزا و ملک جهان، در ششم صفر ۱۲۴۷ ه‍.ق در دهکده کُهنمیر، نزدیک تبریز به دنیا آمد. اختلاف شخصیت والدین و مسائل قومی، آثار منفی بر کودکی و زندگی آینده او داشت.

مهدعلیا برای حمایت از جانشینی پسرش با شیل، وزیر مختار بریتانیا، تماس گرفت. شیل حمایت خود را از جانشینی ناصرالدین‌شاه اعلام کرد و این آغاز بیست سال روابط نزدیک میان دربار و سفارت انگلستان شد.

پس از مرگ محمدشاه، مهدعلیا به مدت چهل و پنج روز زمام امور را در تبریز در دست گرفت و دستورها را از پشت پرده صادر می‌کرد. او تلاش داشت تمام خطرها را از سر راه پادشاهی ناصرالدین‌شاه بردارد و دستگاه بزرگی در دربار و اندرونی ترتیب داد.

درگذشت

مهدعلیا در سال ۱۲۹۵ ه‍. ق، در زمانی که ناصرالدین‌شاه به سفر فرنگ رفته بود، درگذشت.

ویژگی‌های شخصیتی

ملک جهان زنی باهوش، قدرتمند و سیاستمدار بود. او در عزل و نصب افراد و اداره امور کشور دخالت داشت و در برابر مخالفان خود ایستادگی می‌کرد. با وجود اختلاف با محمدشاه و توجه وی به همسر دیگرش، مهدعلیا با هوش و زیرکی حضور فعال خود را در حرم و دربار حفظ نمود و در تأمین ولیعهدی ناصرالدین‌شاه نقش برجسته‌ای داشت. تسلط به زبان‌های خارجی و علاقه به شعر و خط، ذوق و هوش او را نمایان می‌کرد. او در سقوط و قتل امیرکبیر نیز تأثیرگذار بود و موضع سیاسی مستقلی داشت.

مهدعلیا به فرائض دینی پایبند بود و در ماه رمضان و محرم مراسم دینی با حضور بانوان حرمسرا برگزار می‌کرد. او قرآن را به صورت دودانگ و با آهنگ حجاز تلاوت می‌کرد و دعاها را به آواز خوش می‌خواند.