نوال سعداوی

نوال سعداوی (۲۰۲۱-۱۹۳۱) پزشک، نویسنده و فمینیست برجسته مصری بود که به «سیمون دوبووار جهان عرب» شهرت داشت. او که از پیشگامان مبارزه با ناقص‌سازی جنسی زنان و مدافع سرسخت حقوق زنان بود، با انتشار کتاب جنجالی «زن و جنسیت» در سال ۱۹۷۲، شغل دولتی خود را از دست داد و تبعید شد. سعداوی پزشکی را رها کرد و تمام‌وقت به نویسندگی روی آورد و در آثارش که آمیزه‌ای از فمینیسم و عدالت‌خواهی اجتماعی است، همواره بر پیوند ناگسستنی مسائل سلامت، سیاست و اقتصاد تأکید می‌کرد.

تولد و پیشینه خانوادگی

نوال سعداوی، نویسنده، داستان‌نویس، منتقد اجتماعی و فعال حقوق بشر مصری که به‌ویژه بر دفاع از حقوق زنان تمرکز داشت، در ۲۷ اکتبر ۱۹۳۱ در روستای کفر طلحه در مصر به دنیا آمد. پدرش دانش‌آموخته دانشگاه الازهر و بازرس آموزشی در استان منوفیه، واقع در منطقه دلتای نیل در شمال قاهره بود.

تحصیلات و تسلط زبانی

تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در مدارس منوف و حلوان به پایان رساند و در سال ۱۹۵۴ مدرک لیسانس پزشکی و جراحی را از دانشگاه قاهره دریافت کرد. وی سپس در سال ۱۹۶۵ موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد در رشته سلامت عمومی از دانشگاه کلمبیا در نیویورک شد. سعداوی تحصیلات تخصصی خود را در جراحی و بیماری‌های قفسه سینه ادامه داد و در دانشگاه عین‌الشمس قاهره به تحقیق در زمینه مسائل روان‌شناسی پرداخت. او علاوه بر زبان عربی، به زبان‌های انگلیسی و فرانسه نیز تسلط داشت.

انگیزه‌ها و دیدگاه‌های شخصی

خود در این باره چنین بیان کرده است: «من اهل روستایی فقیر در دلتای نیل هستم. با وجود تمام دشواری‌ها، از دانشکده پزشکی فارغ‌التحصیل شدم و در شهر و روستا به طبابت پرداختم. از این طریق، با معنای واقعی دردهای مزمن جامعه مانند بیماری، فقر و نادانی آشنا شدم و بسیاری از رنج‌های جسمی و روحی-اجتماعی که زنان محروم متحمل می‌شوند را شناختم».

زندگی شخصی و جایگاه اجتماعی

نوال سعداوی به عنوان «سیمون دوبووار جهان عرب» شناخته می‌شد. همسر او، دکتر شریف حتاته، پزشک و نویسنده‌ای با گرایش‌های مارکسیستی بود که در دوران جمال عبدالناصر زندانی شد. این زوج در طول زندگی مشترک خود همواره تحت تهدید بودند. سعداوی از جمله معدود زنان عرب است که فعالیت‌های گسترده‌ای در مبارزه برای آزادی داشت. این نویسنده مصری از نخستین مخالفان جنگ خلیج فارس و نیز جهانی‌سازی مبتنی بر اصول دوگانه بود.

مبارزه برای حقوق زنان و فعالیت‌های ادبی

او برای بیش از پنج دهه علیه ناقص‌سازی جنسی زنان قلم زد و مبارزه کرد. سعداوی اعتقاد داشت که حقوق زنان باید با اعطای موقعیت‌های سیاسی اثرگذار به آنان بازگردانده شود و به همین دلیل نیز اتحادیه زنان مصری را تأسیس کرد. به نظر برخی، او بزرگ‌ترین نماینده رمان‌نویسان زن عرب است که در آثارش به‌ویژه به تجربیات شخصی خود پرداخته است (عباسی، ۱۳۸۳).

تبعید و آزار سیاسی

پس از به قدرت رسیدن انور سادات، نوال سعداوی به دلیل انتشار کتاب «زن و جنسیت» در سال ۱۹۷۲، شغل خود در وزارت بهداشت را از دست داد و تبعید شد. دلیل اصلی این برخورد، رویکرد انتقادی او و ارتباط دادن مسائلی مانند سلامت، بیماری، فقر، آزار جنسی زنان و موضوعات سیاسی-مذهبی به یکدیگر و نقد عملکرد حکومت بود.

واکنش به فشارهای سیاسی

خود در این زمینه می‌گوید: «از زمانی که سی سال پیش کتاب «زن و جنسیت» را منتشر کردم، قدرت حاکم خشمگین شد؛ زیرا فصولی از آن کتاب، آسیب‌های بهداشتی ناقص‌سازی جنسی زنان را افشا می‌کرد. انتشار این کتاب آغازگر مشکلات زندگی من بود و باعث شد در سال ۱۹۷۲ از سمت خود و در سال ۱۹۶۹ از وزارت بهداشت برکنار شوم».

گذار از پزشکی به نویسندگی

سعداوی پس از مدتی، حرفه پزشکی را رها کرد و تمام‌وقت به نویسندگی روی آورد. او دلیل این تغییر را این‌گونه توضیح می‌دهد: «تحصیل پزشکی در کشور ما و بسیاری از کشورهای جهان، پزشکان را به گونه‌ای تربیت می‌کند که ترجیح می‌دهند به جای درمانگاه، مرکز تجاری سودآوری دایر کنند. بنابراین جای تعجب نیست که من پزشکی را کنار گذاشتم و به ادبیات و داستان‌نویسی روی آوردم».

فلسفه و میراث فکری

در همه آثار او آمیزه‌ای از فمینیسم، حس قدرتمند عدالت‌خواهی اجتماعی و عناصر دیگر دیده می‌شود. او اگرچه پزشک بود، اما پزشکی را از سیاست و اقتصاد جدا نمی‌دانست؛ به باور او، همه این امور به یکدیگر مرتبط هستند.