چارقد

چارقد یکی از انواع پوشش‌های سنتی سر زنان در ایران است که برای رعایت حجاب اسلامی در دوره‌های مختلف تاریخی، به‌ویژه عصر قاجار، کاربرد گسترده‌ای داشته است. این پوشش در مناطق گوناگون ایران با شکل‌ها، جنس‌ها و نام‌های متفاوت استفاده می‌شده است.

تعریف

چارقد پارچه‌ای مربع‌شکل از نخ یا ابریشم است که آن را از قطر تا کرده، بر سر می‌گذاشتند و زیر چانه با سنجاق محکم می‌کردند.

تاریخچه

در دوره ناصرالدین‌شاه، چارقد یکی از اصلی‌ترین پوشش‌های زنان بود. این پارچه نازک حریر به شکل مربع تا شده و به صورت مثلث روی سر قرار می‌گرفت، به‌گونه‌ای که جلو، سینه و شانه‌ها و پشت تا کمر را می‌پوشاند. سنجاق چارقد از جنس طلا، نقره یا فلزات دیگر ساخته می‌شد.

چارقد نه‌تنها در مهمانی‌ها بلکه در فضای منزل نیز استفاده می‌شد. رنگ آن اغلب سفید و معمولاً برودری‌دوزی‌شده بود و از جنس نخ، ابریشم، شال یا تور تهیه می‌شد. در برخی مناطق، چارقد همراه با کلاه پوشیده می‌شد و در شمال ایران گاه آن را پشت سر گره می‌زدند.

انواع

چارقد قالبی از انواع رایج در عصر ناصری بود که زنان اندرونی شاه آن را ابداع کردند. در این نوع، سر چارقد با نشاسته قالب‌گیری می‌شد تا سفت و خوش‌فرم بایستد. زنان بخشی از موی جلوی سر را که کوتاه بود بیرون می‌گذاشتند که «طره» نام داشت و آن را با زیوری به نام «جغه» می‌آراستند.

امروزه نیز زنان روستایی و زرتشتی چارقدهای بزرگی استفاده می‌کنند که گاه تا پا می‌رسد. این چارقدها معمولاً دارای نقش گل‌های درشت هستند.

در مازندران، چارقدها اغلب روشن و گل‌دار و از جنس وال، ململ، چیت یا ابریشم‌اند و گاه با زیور نقره‌ای «سرچنگک» تزئین می‌شوند.

چارقد زنان ترکمن روسری بزرگی با رنگ‌های تند و نقوش متنوع است که دورتادور آن شرابه‌دوزی می‌شود و به آن «پورچوک» یا «پورچیک» می‌گویند.

روسری‌ای که زنان شهری می‌پوشند، نوعی چارقد کوچک است که زیر گلو گره زده می‌شود.

طرز تهیه چارقد قالبی

چارقد قالبی با نشاسته آهار داده می‌شد تا به اندازه قالب صورت درآید. این کار با جوشاندن آب و نشاسته، خیس‌کردن پارچه و خشک‌کردن تدریجی آن زیر آفتاب انجام می‌شد. این نوع چارقد بیشتر در مهمانی‌ها و مراسم عروسی کاربرد داشت و قالب‌گیری آن نیازمند مهارت ویژه بود. اجرت قالب‌گیری بسته به نوع چارقد متفاوت بود.