چهل دختران

چهل‌دختران عنوانی است برای شمار‌ای از بناهای آرامگاهی در ایران. این نام ترکیبی از عدد مقدس چهل و مفهوم دختر به عنوان نماد زنانگی است.

وجه تسمیه و مفهوم نمادین

باور عامه در مورد این بناها معمولاً حول ناپدید شدن چهل دختر از چشم دشمنان یا کافران در این مکان‌ها شکل گرفته است. کاربرد اعداد مقدس مانند پنج، هفت، دوازده، چهارده و هفتاد در نامگذاری مکان‌های مذهبی ایران شایع است که به آنها هاله‌ای از تقدس می‌بخشد. عدد چهل نیز علاوه بر تقدس، بر مفهوم کثرت دلالت دارد.

مکان‌های مشابه با نام «چهل»

این نوع نامگذاری تنها محدود به آرامگاه‌ها نیست و در سایر بناهای مذهبی و طبیعی نیز دیده می‌شود‌؛ مانند مساجدی مانند چهل‌تن (رشت)، چهل‌محراب (یزد) و چهل‌انگشت (ابیانه)‌، تکیه‌هایی نظیر تکیه چهل‌تنان در شیراز‌، آرامگاه‌هایی چون چهل‌شهید در مازندران یا چهل‌صحابه در بوکان که معمولاً مدفن چهل مرد عارف یا شهید علوی دانسته می‌شوند.

آرامگاه‌های چهل‌دختران

آرامگاه‌های «چهل‌دختران» با وجود شباهت اسمی به مکان‌هایی مانند «چهل‌تنان»، در زمره زیارتگاه‌های مرتبط با زنان طبقه‌بندی می‌شوند. این بناها اغلب با عناوینی چون بی‌بی، خاتون، بانو، سیده، دختر و مادر شناخته می‌شوند. نمونه‌های دیگری از این دست شامل سه‌دختران، مادر و دختر و هفت‌دختران است. اگرچه هویت دقیق افراد دفن‌شده در این آرامگاه‌ها غالباً نامشخص است، برخی احتمال داده‌اند که مدفونان از سادات باشند. این زیارتگاه‌ها از لحاظ کاربرد و مفهوم، با بناهای دیگری که واژه «دختر» در نام آنها به کار رفته (مانند قلعه‌دختر در فارس و میانه) قابل مقایسه‌اند.

پیشینه و ارتباط با باورهای کهن

برخی پژوهشگران، این مکان‌ها را با معابد ناهید (آناهیتا)، ایزدبانوی آب و باروری در ایران باستان، مرتبط دانسته‌اند. در باورهای قدیم، معابد ناهید معمولاً در کنار چشمه‌ها و منابع آب ساخته می‌شدند. این ارتباط با آب، در برخی از این مکان‌ها همچنان مشهود است؛ برای مثال، اهالی روستای ازبزان ساوه در تپه‌ای به نام چهل‌دختر مراسم نیایش برای درخواست باران برگزار می‌کنند.

در اساطیر ایرانی و ادبیات فارسی نیز موتیف ناپدید شدن یک بانو (مانند روایت بی‌بی‌شهربانو) تکرار شده است. این الگو در روایت‌های عامیانه مربوط به آرامگاه‌های چهل‌دختران نیز دیده می‌شود؛ مانند بقعه چهل‌تن در دولاب تهران که بر اساس باور محلی، چهل دختر نابالغ از ظلم دشمنان به آنجا پناه آورده و ناپدید شده‌اند.

نمونه‌های شاخص

بقعه چهل‌اختران قم: این آرامگاه مدفن چند تن از سادات و نوادگان امام نهم شیعیان است و گفته می‌شود بیشتر مدفونان آن بانوان هستند. بر اساس برخی گزارش‌ها، در این محل چهل زن، چهل مرد و بیست‌وپنج کودک مدفون‌اند.

بقعه چهل‌تن در بازار تهران: بنایی کوچک با کتیبه‌ای از نیمه اول قرن سیزدهم قمری که در گذشته دارای تکیه‌ای برای برگزاری تعزیه بوده است. روایتی محلی نیز از پناه آوردن و کشته شدن چهل تن از نیکان در آن محل حکایت دارد.

امامزاده چهل‌تن در درجزین سمنان: این زیارتگاه و بقعه سی‌سر در شهر سمنان، روایتی مشترک دارند مبنی بر اینکه یک علوی به همراه چهل تن از کشاورزان پناه‌دهنده‌اش، به دست سربازان مأمون عباسی به شهادت رسیدند.