کاربر:User 1 of the Islamical site/صفحه تمرین
بهترین شیوههای تربیت در مکتب اسلام
بهترین شیوههای تربیتی در مکتب اسلامی بر پایه دو رکن اساسی محبت و هدایت بنا شدهاند؛ چرا که کودک موهبتی الهی و امانتدار خالق است و والدین موظفاند با سعه صدر و حکمت، او را در مسیر فطرت پاکش یاری رسانند. این تربیت مبتنی بر احترام به شخصیت کودک، نه تحقیر او، آموزش احکام و اخلاق دینی بهصورت عملی و تدریجی، و فراهم آوردن الگوی عملی نیکو از سوی پدر و مادر است تا کودک با مشاهده رفتار صحیح، فضایل اخلاقی مانند صداقت، قناعت و شجاعت را درونی سازد و اینگونه رشد یابد که بنده شایسته خداوند و عضوی مفید برای جامعه خویش گردد.
اهمیت نهج البلاغه در تربیت فرزندان، بر مبنای یک رویکرد جامع، آیندهنگر و اخلاقمدار استوار است. حضرت علی (علیه السلام) در نامه ۳۱ به فرزند خود امام حسن (علیه السلام)، که مشهورترین منشور تربیتی نهج البلاغه است، کلیدیترین اصول را بیان میکنند:
۱. اصل پذیرش و آمادهسازی زمینهٔ درونی (زمانشناسی تربیتی)
این اصل بر استفاده از بهترین زمان برای پرورش بذر فضائل تأکید دارد، یعنی دوران نوجوانی و جوانی.
کلام حضرت:
حضرت علی (علیه السلام) میفرمایند: «همانا دل نوجوان، چونان زمین ناکشتشدهای است که هر بذری در آن افکنده شود، میپذیرد. پس پیش از آن که دلت سخت شود و اندیشهات مشغول گردد، به تربیت تو پرداختم.»[۱](نامه ۳۱ نهج البلاغه)
توضیح کاربردی: نهج البلاغه به والدین میآموزد که حساسترین زمان تربیت، دوران کودکی و نوجوانی است که قلب فرزند هنوز از آلودگیها و تعصبات دنیوی انباشته نشده است؛ بنابراین، باید تربیت را قبل از تثبیت عادات ناپسند، آغاز کرد و اولویت را به کاشت بذر حق و فضیلت داد.
الگو:بهترین روشهای تربیتی در دین اسلام با توجه به آیات و روایات
دوران طلایی تربیت کودکان
دوران کودکی و نوجوانی به عنوان بهترین زمان برای تربیت اخلاقی و دینی فرزندان شناخته میشود. در این دوره، کودک عمدتاً به خانواده و محیط نزدیک خود توجه دارد و بیشترین تأثیرپذیری را از رفتار و الگوهای والدین تجربه میکند. هرگونه سهلانگاری والدین یا عدم ارائه الگوهای رفتاری مناسب میتواند موجب گرایش کودک به رفتارهای منفی شود؛ بنابراین، آموزش اخلاق و آداب اسلامی باید با صبر، دقت و استمرار در این دوره آغاز شود تا تأثیر بلندمدت آن بر شخصیت فرزند حفظ گردد.
نقش والدین در پرورش اخلاقی و دینی فرزندان
والدین نقش کلیدی و بیبدیلی در شکلدهی شخصیت اخلاقی و دینی فرزندان خود دارند. تربیت کودک فرآیندی تدریجی و مستمر است که نیازمند صبر، دقت و حضور فعال والدین در تمام مراحل رشد است. در این مسیر، رفتار و الگوهای والدین بیشترین تأثیر را بر دل و فکر کودک دارند؛ چرا که دوران کودکی و نوجوانی، دورهای حساس و اثرپذیر برای شکلگیری ویژگیهای اخلاقی و باورهای دینی است.
با ترکیب تربیت مستمر، بازی و آموزش عملی، والدین میتوانند فضایل اخلاقی مانند صداقت، قناعت و شجاعت را در فرزندان خود نهادینه کنند. دل نوجوان، مانند زمین حاصلخیز، آماده پذیرش آموزهها و ارزشهاست و مشاهده رفتار صحیح والدین، کودکان را به الگوگیری و رشد شخصیت سالم سوق میدهد. این روند نه تنها موجب پرورش فرزندانی شایسته و صالح میشود، بلکه زمینهساز ایجاد اعضای مؤثر و مفید برای خانواده و جامعه نیز خواهد بود.
روح نوجوان مزرعه حاصلخیز
امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در توصیهای به فرزند خود امام حسن مجتبی علیهالسلام اشاره میکنند که دل نوجوان همچون زمین خالی است و هرچه در آن کاشته شود، میپذیرد:
«دل نوجوان همچون زمینی خالی است که هر چه در آن افکنده شود، میپذیرد؛ از این رو پیش از آن که دل و فکر او سخت و مشغول شود، به تربیت او پرداختم.»[۱]
امام صادق علیهالسلام نیز نقل میکنند که لقمان حکیم به فرزند خود سفارش کرد:
«فرزندم! اگر در کودکی ادب و معرفت آموختی، در بزرگی از آن بهرهمند خواهی شد. جویای ادب و معرفت باش و در راه آن کوشش کن؛ زیرا تلاش در این مسیر موجب رشد و توسعه شخصیت تو خواهد شد.[۲]
این توصیهها نشاندهنده اهمیت توجه به تربیت اخلاقی و فکری در سالهای نخست زندگی و شکلگیری پایههای شخصیت نوجوان است.
هفت سال تربیت مستمر
تربیت کودک فرآیندی تدریجی است که نیازمند صبر، نظارت مستمر و استمرار است. امام صادق علیهالسلام فرمودهاند:
«فرزندت را هفت سال بازی کن، هفت سال تربیت کن و هفت سال با خود همراه ساز.»[۳]
این توصیه بیانگر اهمیت ترکیب بازی، تربیت و حضور والدین در مراحل مختلف رشد کودک است. تربیت مستمر و صبورانه، در درازمدت موجب رشد شخصیت سالم و ارزشمند فرزند میشود و تلاش والدین را به نتیجهای شیرین و رضایتبخش تبدیل میکند.[۲]
برای دسترسی به منابع مشابه به تربیت مراجعه نمایید.
محورهای کلیدی تربیت اسلامی
تربیت اسلامی کودکان بر پایه اصولی استوار است که مسیر رشد اخلاقی، دینی و اجتماعی آنان را شکل میدهد. از دیدگاه آموزههای اسلام، والدین موظفاند فرزندان خود را با تکریم و احترام، محبت به پیامبر و اهل بیت، و تلاوت قرآن پرورش دهند، چرا که این اصول پایههای اساسی شخصیت سالم و فضیلتهای اخلاقی را در کودک ایجاد میکنند.
تکریم و تربیت کودک، زمینهساز رشد اعتماد به نفس و اخلاق حسنه است، محبت به پیامبر و اهل بیت، عشق و وفاداری دینی را در دل فرزندان نهادینه میکند و تلاوت قرآن، آشنایی عملی با آموزههای دینی و تقویت معنویت کودک را تضمین مینماید. رعایت این محورهای کلیدی، علاوه بر پرورش فردی فرزند، موجب شکلگیری نسلی آگاه، با فضیلت و مفید برای جامعه خواهد شد.
تکریم و تربیت کودکان
تکریم و تربیت کودکان یکی از وظایف اصلی والدین بهشمار میرود. بیشترین اهتمام والدین باید معطوف به احترام، محبت و رشد اخلاقی فرزندان باشد. رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم در این زمینه فرمودند:
«أَکْرِمُوا أَوْلاَدَکُمْ وَ أَحْسِنُوا أَدَبَهُمْ یُغْفَرْ لَکُمْ»[۱]
[فرزندانتان را تکریم کنید و آنان را به نیکی تربیت کنید، تا آمرزیده شوید.]
فرزندان امانتهای الهی هستند که در اختیار والدین قرار گرفتهاند و باید مطابق خواست خداوند از آنان مراقبت و تربیت شود. بیتوجهی یا کوتاهی در این رسالت، میتواند عواقب تربیتی و اخلاقی برای کودک و خانواده به دنبال داشته باشد. از سوی دیگر، انجام صحیح این وظیفه، موجب مغفرت و رحمت الهی برای والدین میشود و پرورش کودکان صالح، یکی از عوامل سعادت خانواده و جامعه بهشمار میرود.
محورهای تربیت
در زمینه جهات تربیت فرزندان، رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم توصیه میکنند:
«أدِّبوا أولادَکُم علی ثَلاثِ خِصالٍ:حُبِّ نَبیِّکُم، و حُبِّ أهلِ بَیتِهِ، و قِراءةِ القرآنِ»[۲]
[فرزندانتان را بر سه چیز پرورش دهید: دوستی پیامبر، محبت اهل بیت او، و تلاوت قرآن.] این سه محور، پایههای تربیت اخلاقی و دینی کودک را تشکیل میدهند و راهنمای والدین برای ایجاد شخصیت سالم و با ارزش در فرزندان هستند. توجه به این اصول از کودکی، زمینهساز رشد معنوی و اخلاقی نوجوان و بزرگسال خواهد بود و میتواند اثرات مثبتی در جامعه داشته باشد.[۳]
- ۱-طبرسی، مکارم الأخلاق، جلد۱، صفحهٔ ۲۲۲
- ۲-کنزالعمال، ج ۱۶، ص ۴۵۶
- ۱-وسائل الشیعه ج ۱۵ ص۱۹۷ – تحف العقول ص ۶۷
- ۲-مجلسی، بحار الانوار، ج ۱۳، ص ۴۱۹
- ۳-وسائل الشیعه ج ۱۵ ص ۱۹۳–۱۹۵