کوفه
کوفه شهری تاریخی در سرزمین عراق است که در روایات اسلامی با عنوان‌هایی چون «قبةالاسلام» و «دارالهجرة مسلمانان» از آن یاد شده است. بنا بر گزارش‌های تاریخی، سعد بن ابی‌وقاص پس از فتح قادسیه و مدائن، به دستور عمر بن خطاب در سال ۱۷ قمری این شهر را تجدید بنا کرد؛ هرچند درباره زمان تأسیس آن گزارش‌های دیگری نیز وجود دارد. کوفه در تاریخ اسلام و به‌ویژه در روایات شیعه جایگاهی ویژه دارد و احادیث متعددی درباره فضیلت این شهر، مسجد آن و مردمش نقل شده است.[۱]
تاریخچه
کوفه در سرزمین بابل و در ناحیه سواد عراق قرار داشت. درباره نام‌گذاری آن گفته‌اند که این نام یا به سبب ریگستانی بودن زمین شهر یا به دلیل تجمع مردم در آنجا گرفته شده است. برخی منابع، تأسیس شهر را پس از بنای بصره و در سال ۱۹ قمری دانسته‌اند.
به گزارش‌های تاریخی، سعد بن ابی‌وقاص به دستور عمر بن خطاب در سال ۱۷ قمری کوفه را تجدید بنا کرد. در آغاز، خانه‌ها را از نی می‌ساختند و برای خیابان‌ها و کوچه‌ها عرض معینی در نظر گرفته شده بود. پس از وقوع آتش‌سوزی، با اجازه خلیفه ساخت خانه‌ها از خشت خام مجاز شد؛ با این شرط که بناها ساده باشند و از سه اتاق فراتر نروند. در گزارش منبع، این محدودیت برای جلوگیری از عادت کردن مسلمانان به زندگی تجملی و پیامدهای آن بیان شده است.
زمان دقیق شکل‌گیری نخستین سکونتگاه در این منطقه روشن نیست، اما منابع بر قدمت تاریخی آن تأکید کرده‌اند. به نقل بلاذری، این ناحیه در دوره ساسانیان «سورستان» نامیده می‌شد. مسجد بزرگ کوفه و روایات مربوط به ساخت کشتی نوح در این منطقه نیز در منبع از نشانه‌های قدمت آن شمرده شده‌اند.[۲]
فضیلت کوفه در روایات
در منابع روایی شیعه، احادیث متعددی درباره فضیلت کوفه نقل شده است. در روایتی از پیامبر اسلام آمده است که خداوند از میان شهرها چهار شهر را برگزیده است و در تفسیر سوگندهای آغاز سوره تین، «تین» به مدینه، «زیتون» به بیت‌المقدس، «طور سینین» به کوفه و «بلد امین» به مکه تفسیر شده است.
از جعفر صادق نقل شده است که هزینه کردن یک درهم در کوفه، برابر با هزینه کردن صد درهم در شهرهای دیگر است و دو رکعت نماز در آن، ثواب صد رکعت نماز در جای دیگر را دارد. در روایت دیگری، مکه حرم خدا، مدینه حرم پیامبر و کوفه حرم علی بن ابی‌طالب معرفی شده است.
عبدالله بن ولید نقل کرده است که در روزگار خلافت مروان حمار، همراه گروهی از مردم کوفه به دیدار جعفر صادق رفتند. هنگامی که گفتند از کوفه آمده‌اند، او اظهار کرد که مردم هیچ شهری را به اندازه مردم کوفه دوست ندارد؛ زیرا آنان اهل‌بیت را دوست داشته، از آنان پیروی کرده و سخنانشان را تصدیق کرده‌اند، در حالی که گروهی دیگر با آنان دشمنی ورزیده‌اند. او برای مردم کوفه دعا کرد و ابراز امیدواری نمود که خداوند آنان را با زندگی اهل‌بیت زنده بدارد و با مرگ آنان بمیراند.
در حدیث دیگری از جعفر صادق آمده است که ولایت اهل‌بیت بر آسمان‌ها، زمین، کوه‌ها و شهرها عرضه شد، اما هیچ‌یک مانند کوفه آن را نپذیرفتند. همچنین از حسن بن علی نقل شده است که یک جای پا در کوفه را از خانه‌ای در مدینه بهتر می‌دانست. از جعفر صادق نیز روایت شده است که هر کس در کوفه خانه‌ای دارد، آن را حفظ کند.[۳]
کوفه در روایات آخرالزمانی
در روایتی از جعفر صادق آمده است که هنگام ظهور مهدی، مسجدی در پشت کوفه برای او ساخته خواهد شد که هزار در دارد و خانه‌های کوفه به نهر کربلا متصل خواهند شد.[۴]
کوفه در سخنان علی بن ابی‌طالب
در روایتی از علی بن ابی‌طالب خطاب به کوفه آمده است که این شهر در آینده گسترش می‌یابد و جمعیت بسیاری در آن سکونت خواهند کرد. در ادامه، از گرفتاری و سرانجام سخت ستمگرانی سخن گفته شده است که قصد بدی علیه کوفه داشته باشند.
در روایت دیگری از علی بن ابی‌طالب آمده است که در روز قیامت هفتاد هزار نفر از مردم ناحیه پشت کوفه، که در منبع به نجف تفسیر شده است، محشور می‌شوند و چهره‌هایشان چون ماه می‌درخشد. همچنین از او نقل شده است که کوفه شهر، محله و جایگاه پیروان اوست.
از محمد باقر نیز دعایی در حق کوفه نقل شده است: «اللهم ارم من رماها و عاد من عاداها»؛ یعنی خدایا، هر کس به آن حمله کند هدف قرار ده و با هر کس با آن دشمنی کند، دشمنی کن. در روایت دیگری از او آمده است: «تربة تحبّنا و نحبّها»؛ یعنی سرزمینی که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم.[۵]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «کوفه». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.