حجاج بن ارطاة

حجاج بن ارطاة بن ثور نخعی، مکنی به ابوارطاة، فقیه، محدث و قاضی و از حافظان حدیث در کوفه بود. وی در نوجوانی به مرتبه افتا رسید و سپس به قضاء بصره منصوب شد. در سال ۱۴۵ق/۷۶۲م در خراسان درگذشت.

زندگی

حجاج بن ارطاة بن ثور نخعی، مکنی به ابوارطاة، از فقیهان، محدثان و قضات اهل کوفه و از حافظان حدیث در آن شهر به‌شمار می‌رفت. در خصوص سال و محل تولد او، منابع اطلاعاتی منتشر نکرده‌اند اما ذهبی، گزارش کرده است که او در زمان حیات انس بن مالک به دنیا آمده است و از همین رو گفته می‌شود که او در اواخر قرن اول هجری متولد شده است.

نقل شده است که در شانزده‌سالگی از وی استفتا می‌شد که نشان‌دهنده جایگاه علمی زودهنگام اوست. وی بعدها به منصب قضاء بصره منصوب شد. او را نخستین کسی معرفی کردند که در خلافت عباسی به این مقام نائل آمده بود. همچنین گفته شده که او در طراحی نقشه بغداد در عصر منصور عباسی شرکت داشت و تعیین قبله مسجد جامع بغداد بر عهده او بود.

درگذشت

سرانجام حجاج در سال ۱۴۵ق / ۷۶۲م در خراسان درگذشت. برخی سال مرگ او را ۱۴۹ یا ۱۵۰ و محل دفنش را به اختلاف بین ری یا خراسان گزارش کرده‌اند.

جایگاه در علم حدیث

برخی منابع رجالی، از جمله صاحب «تهذیب التهذیب»، او را متهم به خودخواهی دانسته و نقل کرده‌اند که در نقل حدیث تصرف می‌کرده است. او توسط جمعی از رجالیون دیگر سنی نیز به تدلیس در حدیث، اشتباه در نقل و نقل احادیث مرسل متهم شده است. با این همه برخی منابع متقدم وی را به صداقت و دقت در حدیث یاد کرده و ستوده شده است. این تعارض در میان رجالیون، توسط برخی پژوهشگران به دشمنی برخی رجالیون با اعتقادات او توجیه شده است. در منابع شیعی نیز به وثاقت او تصریحی نشده است و وضع او مجهول توصیف می‌شود.

به گزارش منابع رجالی و تاریخی، حجاج از برخی تابعین، از جمله عطا بن ابی‌رباح، عمرو بن شعیب، قَتادة بن دُعامة، زید بن جبیر طائی و منصور بن مُعتمر، حدیث نقل کرده است. او همچنین از برخی مانند مجاهد و زُهْری و مکحول، با اینکه حدیث نشنیده، روایت نموده است. در میان منابع شیعی، شیخ طوسی او را از شاگردان محمد باقر و جعفر صادق، دو تن از امامان شیعه دوازده‌امامی ذکر کرده است. کسان دیگری چون قهپائی او را تنها شاگرد محمد باقر دانسته‌اند. کسانی چون حماد بن زید، سُفیان ثوری، هُشَیم بن بشیر، یزید بن هارون، قیس بن سعد، منصور بن معتمر و بسیاری دیگر از او روایت نقل کرده‌اند.

پانویس

منابع

• محمدی، عبدالکریم (۱۳۷۵). «حجاج بن ارطاة». دانشنامه جهان اسلام. به کوشش حداد عادل، غلامعلی، پور جوادی، نصرالله، میرسلیم، مصطفی، و طاهری عراقی، احمد. تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
• اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «حجاج بن ارطاة». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.