انیس‌الدوله

انیس‌الدوله (حدود ۱۲۵۸–۱۳۱۵ قمری) از همسران ناصرالدین‌شاه قاجار و از زنان بانفوذ دربار قاجار بود. او که پیش‌تر ندیمه جیران، همسر محبوب شاه، بود، پس از مرگ وی به عقد موقت ناصرالدین‌شاه درآمد و به‌تدریج به یکی از چهره‌های اثرگذار در دربار تبدیل شد. نفوذ او در تصمیم‌های درباری، نقش میانجی‌گرانه میان شاه و درباریان و حضور فعال در برخی رویدادهای سیاسی دوره قاجار، جایگاهی ویژه برایش ایجاد کرد.

زندگی

انیس‌الدوله که پیش از ورود به دربار «فاطمه» نام داشت، متولد روستای امامه از توابع لواسان بود. پدر او نورمحمد از خاندان گرجیانی بود که نیاکانشان در دوره صفوی به ایران مهاجرت کرده بودند. پس از سرپرستی توسط عمه‌اش، به حرم ناصرالدین‌شاه راه یافت و به‌عنوان خدمتکار جیران، همسر وقت شاه، فعالیت می‌کرد. پس از درگذشت جیران، ناصرالدین‌شاه در سفر سلطانیه او را به عقد موقت خود درآورد و به‌تدریج جایگاه ممتازی در میان زنان حرم به دست آورد. او در بسیاری از امور درباری مورد اعتماد شاه بود و در برخی تصمیم‌گیری‌ها نقش داشت.

پس از تثبیت موقعیت در دربار، لقب «انیس‌الدوله» را دریافت کرد و مدتی بعد با لقب «حضرت قدسیه» نیز شناخته شد. هرچند فرزندی نداشت، اما تا پایان عمر ناصرالدین‌شاه از نفوذ و احترام برخوردار بود و به‌عنوان یکی از نزدیک‌ترین افراد به شاه شناخته می‌شد.

بخش مهمی از فعالیت‌های انیس‌الدوله به امور مذهبی و خیرخواهانه اختصاص داشت. او بخشی از دارایی خود را صرف کمک به آستانه‌های مذهبی و اجرای طرح‌های وقفی کرد. از جمله این اقدامات می‌توان به مشارکت در تزیین اماکن مذهبی، وقف املاک برای امور خیریه و حمایت از چاپ برخی آثار دینی اشاره کرد.

فعالیت‌های سیاسی

انیس‌الدوله از معدود زنان حرمسرا بود که به‌طور غیرمستقیم در امور سیاسی نقش داشت. منزل او گاه محل مراجعه درباریان و بست‌نشینی آنان بود. در جریان واقعه تحریم تنباکو، او با پیروی از فتوای تحریم، استعمال قلیان را در حرم ممنوع کرد که این اقدام در تشدید فشار بر شاه برای لغو امتیاز رژی مؤثر دانسته شده است. او همچنین در برخی عزل و نصب‌های حکومتی و تحولات سیاسی اواخر سلطنت ناصرالدین‌شاه نقش واسطه‌ای داشت و در رقابت‌های درونی حرم با دیگر زنان بانفوذ، از جمله آمینه اقدس، درگیر بود.

درگذشت

پس از ترور ناصرالدین‌شاه، انیس‌الدوله دچار افسردگی شد و در سال ۱۳۱۵ قمری بر اثر بیماری یرقان درگذشت. جسد او در آرامگاه همسران ناصرالدین‌شاه در نجف به خاک سپرده شد.

ویژگی‌های شخصیتی

گزارش‌های تاریخی حاکی از آن است که انیس‌الدوله برخلاف جیران، از زیبایی ظاهری برخوردار نبود، اما به دلیل رفتار غیررسمی، هوش اجتماعی و توانایی در مدیریت امور، جایگاه بالایی در دربار داشت. او مسئولیت برگزاری برخی مراسم رسمی و پذیرایی از همسران و نمایندگان خارجی را بر عهده داشت و در این زمینه نقش فعالی ایفا می‌کرد.