خراج
خراج مالیاتی است که در فقه اسلامی بر زمینهای کشاورزی، بهویژه اراضی خراجیه، وضع میشود. این مالیات ممکن است به صورت سهمی از محصول یا مبلغ ثابت تعیین شود و به زمین تعلق دارد، نه به شخص مالک. در منابع تاریخی و فقهی، نمونههایی از تعیین میزان خراج برای زمینها و باغها و نیز نقش آن در درآمد حکومت اسلامی ذکر شده است.
معنای لغوی و اصطلاحی
خراج مالیاتی است که بر زمینهای کشاورزی وضع میشود و حاکم آن را از بهرهبرداران زمین دریافت میکند. در منابع لغوی، خراج به مالیاتی گفته میشود که از حاصل زمین گرفته میشود و در مقابل، «باج» مالیاتی است که در برابر حفظ و حمایت از بازرگانان دریافت میشود.[۱]
در فقه اسلامی
خراج در نظام مالی اسلامی یکی از منابع مهم درآمد حکومت بهشمار میآمد و بیشتر به زمین و بهرهبرداری از آن مربوط بود، نه به شخص مالک. در فقه اسلامی، خراج بر «اراضی خراجیه» تعلق میگیرد. این زمینها شامل چند دستهاند:[۲]
- زمینهایی که مالکان غیرمسلمان آنها با مسلمانان صلح کرده و در برابر پرداخت مبلغی سالانه مالکیت زمین را حفظ کردهاند؛
- زمینهایی که طبق توافق، ملک مسلمانان محسوب میشود ولی بهرهبرداری آن در اختیار مالکان پیشین باقی مانده است؛
- زمینهایی که مسلمانان در جنگ از غیرمسلمانان گرفتهاند؛
- زمینهایی که ساکنان پیشین آن را ترک کرده و مهاجرت کردهاند.
خراج به دو شیوه تعیین میشود: «مقاسمه» و «موظف». در مقاسمه سهمی از محصول زمین، مانند یکچهارم یا یکسوم، به عنوان خراج تعیین میشود. در خراج موظف مقدار معینی از پول یا محصول بهطور ثابت تعیین میگردد. در منابع تاریخی آمده است که در خیبر مقرر شد زمین در اختیار ساکنان آن باقی بماند و آنان بخشی از محصول را به عنوان خراج بپردازند.[۳]
در منابع فقهی آمده است که اگر اهل ذمه زمینی در اختیار داشته باشند، علاوه بر جزیه که مالیاتی سرانه برای مردان آزاد بالغ است، باید خراج نیز بپردازند. خراج به زمین تعلق دارد و پرداخت آن وابسته به دین، جنسیت یا سن مالک نیست؛ بنابراین اگر مالک مسلمان شود، جزیه از او برداشته میشود، اما خراج همچنان برقرار میماند.[۴]
در تاریخ اسلام
در روایتی نقل شده است که علی بن ابیطالب مأموری را برای دریافت خراج چند روستا در ناحیه مدائن گماشت و میزان خراج را بر اساس نوع زمین تعیین کرد: برای هر جریب زمین پرمحصول یک درهم و نیم، برای زمین متوسط یک درهم و برای زمین کممحصول دو سوم درهم. برای هر جریب باغ انگور یا خرما نیز ده درهم مقرر شد و برای درختان خرمای پراکنده مالیاتی تعیین نشد تا رهگذران بتوانند از آنها استفاده کنند. همچنین برای برخی طبقات اجتماعی مانند مالکان بزرگ، بازرگانان و طبقات ضعیف مبالغی متفاوت تعیین شد.[۵]
پانویس
ارجاعات
منابع
- اختری، عباسعلی (۱۳۹۰). «خراج». دایرةالمعارف جامع اسلامی. تهران: آرایه.