مریم بیگم صفوی

با مریم بیگم (شاه طهماسب) یا مریم بیگم (شاه سلطان حسین) اشتباه نشود.

مریم بیگم
شاهدخت صفوی
متولد	حدود ۱۶۴۰ میلادی
درگذشته	۱۷۱۹ میلادی اصفهان
همسر	نواب میرزا ابوصالح رضوی صدر الممالک (صدر عامه)
دودمان	صفوی
پدر	شاه صفی
مادر	آنا خانم
دین و مذهب	تشیع، اسلام

مریم بیگم (۱۶۴۰–۱۷۱۹) سومین دختر شاه صفی بود. او از شاهدخت‌های مشهور دوران صفویه است.

مریم بیگم صفوی، از زنان وابسته به خاندان سلطنتی صفوی در نیمه نخست قرن یازدهم هجری قمری بود. او به‌واسطه موقوفات گسترده، نقش‌آفرینی در امور اجتماعی و نفوذ در دربار صفوی شناخته می‌شود. اطلاعات مربوط به زندگی شخصی او محدود است و بخش عمده شناخت تاریخی از وی بر پایه وقف‌نامه‌ها، کتیبه‌ها و گزارش‌های مورخان دوره صفوی و پس از آن است.

زندگی

اطلاعات تاریخی دربارهٔ مریم بیگم محدود و همراه با ابهام است. آنچه از او باقی مانده، عمدتاً وقف‌نامه‌ها و کتیبه‌های مرتبط با بناهای مذهبی و آموزشی است که به دستور او ساخته یا وقف شده‌اند. تاریخ دقیق تولد و درگذشت او مشخص نیست. با توجه به درگذشت شاه صفی در سال ۱۰۵۲ قمری، تولد مریم بیگم باید پیش از این تاریخ رخ داده باشد. آخرین وقف‌نامه شناخته‌شده منسوب به او به سال ۱۱۳۱ قمری تعلق دارد و از وضعیت زندگی او پس از این تاریخ اطلاعی در دست نیست.

نسبت خانوادگی او با شاهان صفوی به‌گونه‌های متفاوتی گزارش شده است. برخی منابع او را عمه شاه سلطان حسین، برخی عمه شاه سلیمان و گروهی نیز مادربزرگ شاه سلطان حسین دانسته‌اند. دربارهٔ وجه نام‌گذاری او به «مریم» این احتمال مطرح شده است که مادر او گرجی بوده باشد؛ با توجه به رواج ازدواج شاهان صفوی با زنان گرجی و حفظ نام‌های غیرایرانی توسط آنان. گزارش‌هایی نیز دربارهٔ تمایلات دینی مسیحی او در برخی منابع آمده است. در سفرنامه کروسینسکی، او مادربزرگ شاه سلطان حسین معرفی شده و به نگهداری تصاویر مریم مقدس اشاره شده است.

بر اساس برخی گزارش‌ها، مریم بیگم در حدود سال‌های ۱۰۷۷–۱۰۷۸ق با میرزا ابوصالح رضوی ازدواج کرد. وی پس از دریافت منصب صدر موقوفات، اندکی بعد درگذشت. پس از مرگ همسر، گزارش‌هایی دربارهٔ علاقه مریم بیگم به ساروخان قورچی‌باشی در منابع تاریخی ثبت شده است.

مریم بیگم در طول دوره سلطان حسین از پشت صحنه در حرمخانه شاهی، عنان و زمام امور حکومتی را در دست گرفت و شاه سلطان حسین صفوی که به ناتوانی و زبونی معروف بود به صورت فردی بی‌اراده در دست محکم او درآمد. در تمام دوران سلطنت شاه سلطان حسین، مریم بیگم همانند دو شاهزاده خانم قبل صفویه؛ پریخان خانم و زینب بیگم، سهم مهم و بزرگی از قدرت شاهنشاهی داشت، به نحوی که تنها با فشار او به سادگی و بسیار راحت شاه برای مقابله با مهاجمین ابدالی اقدام کرد. و در اکتبر ۱۷۱۷ میلادی؛ که عمانی‌ها بحرین را مورد حمله قرار دادند، وی نه تنها شاه را وادار به تجهیز سپاه نمود، حتی از دارایی خود سپاه آراست.

هنگامی‌که سلطان حسین، برای ارامنه اصفهان بیرون آمدن هنگام باران را ممنوع کرد باعث نجس شدن مسلمانان نشوند، باز دخالت مریم بیگم بود که فرمان را لغو کرد. هنگام تاجگذاری، شاه سلطان حسین به خواست علامه مجلسی می‌گساری را ممنوع کرد. او که نفوذ بسیاری در شاه بی‌اراده و خرافاتی داشت از وی خواست می‌گساری، جنگ طوایف و دسته‌ها و کبوتربازی را با صدور فرمانی متوقف سازد. شاه پذیرفت و دستور انهدام تمامی مشروب فروشی‌ها را داد. این فرمان‌بر عمه پدر شاه ناگوار گردید و تصمیم گرفت با به اجرا گذاشتن نقشه‌ای با این فرمان به مقابله برخیزد. از این جهت قرار بر این شد مریم بیگم تمارض کند و به شاه اطلاع داده شود تنها راه نجاتش بر حسب تجویز اطبای معالج، نوشیدن کمی باده است. نصیحت‌های مداوم مریم بیگم شاه را نسبت به امور کشوری هوشیار نکرد و زمینه‌های سقوط دولت صفویه فراهم گشت و شاه که هر چه بیشتر و بیشتر از امور دور می‌شد، مسئولیت امور ضروری و مسائل مهم حکومت را به‌طور مخفی به مریم بیگم اعطا کرد.

اقدامات اجتماعی

از اقدامات وی در اصفهان تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسن‌آباد (سال ۱۷۰۳ م) و مسجد مریم بیگم جنب دروازه دولت (خیابان طالقانی، کوچه مقابل مسجدباب الرحمه) است. مریم بیگم علاوه بر موارد فوق موقوفات بسیاری برای آبادانی شهر و رفاه طلاب حوزه‌های علمیه معین کرد. شیخ رضی الدین محمد بن بهاء الدین محمد بن حسنعلی بن ملا عبدالله ششتری (شوشتری) اصفهانی کتاب شرح ادعیة السّر را به جهت او تألیف کرده است.

بر پایه آثار باقی‌مانده، مریم بیگم از زنان واقف و فعال در حوزه امور عام‌المنفعه در دوره صفوی به‌شمار می‌آید. او اقدام به ساخت و وقف مساجد و مدارس در شهرهای مختلف کرد و اموال قابل‌توجهی را به امور آموزشی و مذهبی اختصاص داد. از جمله اقدامات مریم بیگم در اصفهان، تأسیس مدرسه مریم بیگم در محله حسن‌آباد و مسجد مریم بیگم در نزدیکی دروازه دولت بوده است. افزون بر این، او در شهرهایی مانند تبریز، بسطام و قزوین نیز املاکی را وقف مدارس کرد. مدرسه‌ای نیز در خوانسار به دستور او ساخته شد. تاریخ بنای مدرسه خوانسار ۱۱۰۶ قمری و مدرسه اصفهان ۱۱۱۵ قمری ذکر شده است. همچنین بخشی از موقوفات او به اطعام در ماه رمضان و برگزاری مراسم عزاداری اختصاص داشت.

بر اساس گزارش آقابزرگ تهرانی در کتاب الذریعه، اثر شرح ادعیه السر به درخواست مریم بیگم تألیف شده است. همچنین شرح دعای صباح اثر ملا عبدالله شوشتری نیز بنا بر برخی نقل‌ها به او اهدا شده است.

اقدامات سیاسی

منابع تاریخی، مریم بیگم را از زنان اثرگذار در تحولات سیاسی اواخر دوره صفوی دانسته‌اند. در برخی گزارش‌ها، نقش او در به قدرت رسیدن شاه سلطان حسین ذکر شده است. بر اساس گزارش‌های تاریخی، پس از صدور حکم تحریم شراب در آغاز سلطنت شاه سلطان حسین، تلاش‌هایی در دربار برای لغو این حکم صورت گرفت. در برخی منابع، از نقش مریم بیگم در روند لغو این فرمان یاد شده است. این گزارش‌ها در سفرنامه‌ها و آثار مورخان اروپایی دوره صفوی منعکس شده‌اند.

در برخی منابع آمده است که مریم بیگم در کشف توطئه‌هایی برای برکناری شاه سلطان حسین و جایگزینی او نقش داشته است. بر پایه گزارش‌ها، مریم بیگم در واکنش به اخبار مربوط به حملات خارجی و از دست رفتن برخی مناطق، تلاش‌هایی برای واداشتن شاه به اقدام نظامی انجام داد و بخشی از اموال خود را برای مقابله با شورش‌ها اختصاص داد. میزان این کمک مالی در برخی منابع بیست هزار تومان ذکر شده است. در برخی منابع تاریخی به نقش مریم بیگم در حمایت از افراد تحت فشار، از جمله مسیحیان، اشاره شده است. این گزارش‌ها عمدتاً بر پایه نقل مورخان اروپایی و پژوهش‌های معاصر است.

پانویس

منابع

• خوشنودی، عفت (۱۳۹۰). «وقف نامه مدرسه مریم بیگم». وقف میراث جاویدان (۷۴): ۱۱۱ تا ۱۳۲.
• گلی زواره، غلامرضا (۱۳۸۴). «زنان و زمامداران صفوی». ماهنامه پیام زن (۵ (پیاپی ۱۶۱)): ۳۸ تا ۴۶.
• Rudi Matthee (2015). "SOLAYMĀN I". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 26 August 2015.
• روضاتی، سیدمحمدعلی (۱۳۸۹). فهرست کتب خطی اصفهان: دو هزار نسخه عربی و فارسی جلد اول. قم: مؤسسه فرهنگی مطالعاتی الزهراء (س). صص. ۴۰۱. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۹۸۵-۰۵-۰.
• ابوالفضل حسن‌آبادی (مهر ۱۳۴۳). «نگاهی به جایگاه سادات رضوی در مشهد در دوره صفویه (نشریه الکترونیکی شمسه)». آستان قدس رضوی. دریافت‌شده در ٦ تیر ۱۳۹٦.
• "روایت وقف مدرسه علمیه نواب توسط نوه شاه‌عباس صفوی". خبرگزاری فارس. 2014-01-08. Retrieved 2017-06-27.
• R. Matthee (2008). "SAFAVID DYNASTY". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 27 June 2017.
• Matthee (2015). "SOLṬĀN ḤOSAYN". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved 26 June 2015.
• Masashi Haneda and Rudi Matthee (2006). "ISFAHAN vii. SAFAVID PERIOD". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). online edition. Retrieved March 30, 2012.