یمن

یمن (به عربی: الْیَمَن) با نام رسمی جمهوری یمن (به عربی: الجمهوریة الیمنیة)، کشوری در جنوب غربی شبه‌جزیره عربستان و در غرب آسیا است. این کشور از شمال با عربستان سعودی، از شرق با عمان همسایه است و از جنوب به خلیج عدن و دریای عرب و از غرب به دریای سرخ محدود می‌شود. یمن با برخورداری از موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، کنترل تنگه باب‌المندب را به عنوان یکی از استراتژیک‌ترین آبراه‌های تجارت جهانی در اختیار دارد. صنعا پایتخت تاریخی و پرجمعیت‌ترین شهر این کشور است.

یمن دارای تاریخی کهن و میراث فرهنگی غنی است و خاستگاه پادشاهی‌های باستانی متعددی بوده است که از هزاره اول پیش از میلاد تا ظهور اسلام در منطقه رونق داشتند. در دوران معاصر، پس از چندین دهه تقسیم سیاسی به دو کشور یمن شمالی و یمن جنوبی، این دو بخش در سال ۱۹۹۰ متحد شدند. با این حال، کشور متحد نوپا بلافاصله با بحران‌های نهادی، اقتصادی و جنگ‌های داخلی مواجه شد که در نهایت در دهه ۲۰۱۰ به فروپاشی ساختاری دولت انجامید.

کشور

یمن با نام رسمی جمهوری یمن، کشوری در خاورمیانه است. مساحت این کشور ۲۱۴٬۳۰۰ مایل مربع (۵۵۵٬۰۰۰ کیلومتر مربع) و جمعیت آن به صورت تخمینی بر اساس آمارهای ۲۰۰۵ میلادی ۲۰٬۰۴۴٬۰۰۰ نفر است. پایتخت این کشور صنعا است و زبان رسمی آن عربی است. دین رسمی این کشور اسلام است (اکثراً سنی). واحد پول این کشور ریال یمن است.

تاریخ

تاریخ باستان

تمدن یمن باستان یکی از برجسته‌ترین و پیشرفته‌ترین کانون‌های تمدنی در شبه‌جزیره عربستان به‌شمار می‌رفت. موقعیت جغرافیایی یمن در مسیر جاده‌های تجاری بین‌المللی که هند و شرق آفریقا را به حوضه مدیترانه متصل می‌کرد، زمینه را برای رونق اقتصادی پادشاهی‌های جنوبی فراهم ساخت. ثروت این تمدن عمدتاً بر پایه تجارت مواد گران‌بهایی همچون بخور، کندر و مرمر استوار بود که در آیین‌های مذهبی یونانیان و رومیان باستان کاربرد وسیعی داشت.

پادشاهی‌های بزرگی همچون معین، سبا، قتبان، حضرموت و حمیر کنترل این مسیرهای مواصلاتی را در دست داشتند. در این میان، پادشاهی سبا به عنوان یکی از قدرتمندترین حکومت‌های جنوب عربستان ظهور کرد. توسعه سیستم‌های پیشرفته آبیاری، به ویژه ساخت سد تاریخی مأرب در هزاره اول پیش از میلاد، به سباییان اجازه داد تا کشاورزی گسترده‌ای را در دل بیابان‌های خشک منطقه پایه‌گذاری کنند که در متون تاریخی از آن با عنوان «دو بهشت» یاد شده است.

در اواخر قرن دوم پیش از میلاد، پادشاهی حمیر در ارتفاعات جنوبی یمن شکل گرفت. حمیر با بهره‌گیری از منابع محلی و موقعیت نظامی خود، به مرور پادشاهی‌های رقیب از جمله سبا، قتبان و حضرموت را ضمیمه خاک خود کرد. در حدود سال ۲۷۰ میلادی، با فرمانروایی شمر یهرعش، یمن برای نخستین بار تحت یک چتر سیاسی واحد متحد شد و پادشاهی متمرکز حمیر را پایه‌گذاری کرد. این اتحاد سیاسی، یمن را از یک ساختار قبیله‌ای پراکنده به یک پادشاهی متمرکز تبدیل کرد که نفوذ خود را بر بخش بزرگی از شبه‌جزیره عربستان گسترش داد و تا زمان ظهور اسلام نقشی کلیدی در معادلات منطقه‌ای ایفا کرد.

دوران اسلامی و پسااسلام

با ظهور اسلام در قرن هفتم میلادی، قبایل بزرگ یمنی نقش مؤثری در گسترش اسلام ایفا کردند. اندکی پیش از درگذشت پیامبر اسلام، با مسلمان شدن باذان (فرماندار ایرانی یمن در دوران ساسانی) و قبایل صنعا بدون جنگ و خونریزی، اسلام در این منطقه مستقر شد. یمن در این دوران به یکی از پایگاه‌های اصلی اعزام نیرو برای فتوحات اسلامی تبدیل شد.

در قرن سوم هجری (نه میلادی)، یحیی بن حسین (ملقب به الهادی الی الحق) امامت زیدی را در شمال یمن پایه‌گذاری کرد. مکتب زیدیه که شاخه‌ای از تشیع است، چارچوب مذهبی و سیاسی پایداری را در کوهستان‌های شمالی یمن ایجاد کرد که برای بیش از هزار سال بر این بخش از کشور حاکم بود. در این میان، پیوندهای اجتماعی و مذهبی میان مهاجران ایرانی (پشت‌ماندگان سپاه ساسانی موسوم به ابناء) و قبایل یمنی نقش مهمی در ثبات و استقرار ساختارهای اداری و مذهبی تشیع زیدی در شمال یمن داشت.

تاریخ معاصر

در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، یمن بار دیگر با تقسیم سیاسی مواجه شد. امپراتوری عثمانی کنترل مناطق مرتفع شمالی را در دست گرفت، در حالی که بریتانیا بندر استراتژیک عدن در جنوب را تصرف کرد و آن را به مستعمره خود تبدیل ساخت. پس از سقوط امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول، امامت زیدی در شمال یمن تحت رهبری امام یحیی استقلال خود را بازیابی کرد و پادشاهی متوکلین یمن را تشکیل داد که بعدها با کودتای سال ۱۹۶۲ به جمهوری عربی یمن (یمن شمالی) تبدیل شد. در جنوب نیز پس از چندین دهه استعمار بریتانیا، جنبش‌های ملی‌گرایانه در سال ۱۹۶۷ موفق به کسب استقلال شدند و جمهوری دموکراتیک خلق یمن (یمن جنوبی) را به عنوان تنها دولت مارکسیستی در جهان عرب تأسیس کردند.

در ۲۲ مه ۱۹۹۰، این دو کشور پس از سال‌ها مذاکره با یکدیگر ادغام شدند و جمهوری متحد یمن را شکل دادند. علی عبدالله صالح، رئیس‌جمهور وقت یمن شمالی، ریاست این کشور جدید را بر عهده گرفت. با این حال، فرایند ادغام از همان ابتدا با چالش‌های ساختاری مواجه شد. ادغام رژیم قبیله‌محور شمال با سیستم حزبی و بوروکراتیک جنوب منجر به افزایش رقابت جناح‌های مختلف بر سر دستیابی به منابع و رانت‌های دولتی گردید. این تنش‌ها سرانجام در سال ۱۹۹۴ به یک جنگ داخلی کوتاه اما خونین میان ارتش‌های ادغام‌نشده شمال و جنوب منجر شد که با پیروزی ارتش شمال و تحکیم قدرت علی عبدالله صالح پایان یافت.

بحران سیاسی و فروپاشی ساختاری دولت

دهه اول قرن بیست و یکم با چالش‌های امنیتی و سیاسی بزرگی برای دولت مرکزی یمن همراه بود. توافق مرزی سال ۲۰۰۰ با عربستان سعودی (معاهده جده)، مخالفت‌های شدیدی را در میان برخی قبایل و گروه‌ها برانگیخت. در شمال کشور، جنبش شیعی زیدی انصارالله (معروف به حوثی‌ها) به رهبری حسین بدرالدین الحوثی به دلیل نارضایتی از حاشیه‌نشینی سیاسی و نفوذ سلفی‌گری، شورش مسلحانه‌ای را آغاز کرد که به «جنگ‌های صعده» (۲۰۰۴–۲۰۱۰) معروف شد. با کشته شدن حسین الحوثی در سال ۲۰۰۴، رهبری جنبش به برادرش عبدالملک الحوثی واگذار شد و درگیری‌ها با وجود آتش‌بس‌های کوتاه‌مدت ادامه یافت.

همزمان با بهار عربی در سال ۲۰۱۱، اعتراضات گسترده مردمی علیه فساد و حکومت طولانی‌مدت علی عبدالله صالح آغاز شد. صالح بر اساس طرح ابتکاری شورای همکاری خلیج فارس، قدرت را به معاون خود عبدربه منصور هادی واگذار کرد. اگرچه «کنفرانس گفتگوی ملی» (۲۰۱۳–۲۰۱۴) با هدف بازسازی ساختار سیاسی و تدوین قانون اساسی فدرال تشکیل شد، اما شکست این کنفرانس در جلب رضایت بازیگران اصلی، بحران را تشدید کرد.

در سپتامبر ۲۰۱۴، نیروهای انصارالله با بهره‌گیری از ضعف دولت انتقالی، صنعا پایتخت کشور را تصرف کردند و هادی را مجبور به فرار به عدن و سپس عربستان سعودی نمودند. این واقعه منجر به آغاز جنگ داخلی فراگیر شد. در مارس ۲۰۱۵، ائتلافی نظامی به رهبری عربستان سعودی و با حمایت امارات متحده عربی و برخی کشورهای غربی مداخله نظامی خود را در حمایت از دولت هادی آغاز کرد. این مداخله نه تنها ثبات را به ارمغان نیاورد، بلکه یمن را به میدان رقابت‌های منطقه‌ای تبدیل کرد و به فروپاشی کامل اقتصادی، گرسنگی گسترده و یکی از فاجعه‌بارترین بحران‌های بشردوستانه قرن حاضر منجر شد.

میراث فرهنگی

معماری بومی یمن یکی از برجسته‌ترین دستاوردهای فرهنگی این کشور است که در هماهنگی کامل با تنوع اقلیمی و جغرافیایی منطقه شکل گرفته است. در طول قرن‌ها، معماران و سازندگان یمنی با استفاده از مواد محلی نظیر خشت گلی، سنگ و چوب، سازه‌هایی منحصربه‌فرد آفریده‌اند که به عنوان نماد هویت ملی یمن شناخته می‌شوند.

سه شهر تاریخی یمن در اواخر قرن بیستم در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند:

• بخش قدیمی صنعا: این شهر با برخورداری از خانه‌های برجی مرتفع ساخته‌شده از خشت پخته و گچ‌بری‌های سفید تزئینی بر روی پنجره‌ها، نمونه‌ای منحصربه‌فرد از شهرسازی اسلامی سنتی است که طبقات مختلف آن برای فعالیت‌های روزانه متمایز طراحی شده‌اند.
• شهر تاریخی شبام (در حضرموت): این شهر به دلیل دارا بودن بلندترین ساختمان‌های خشتی جهان (تا ۷ طبقه) که با خشت خام ساخته شده‌اند، به «منهتن کویر» شهرت دارد و شاهکاری از معماری عمودی و برنامه‌ریزی شهری سنتی به‌شمار می‌رود.
• شهر باستانی زبید: این شهر به عنوان پایتخت علمی و پویای یمن در قرون میانه و با برخورداری از معماری خاص مساجد و مدارس علمی، نقشی کلیدی در نشر علم در جهان اسلام داشته است.

با این حال، جنگ داخلی مداوم از سال ۲۰۱۵ و وقوع بحران‌های اقلیمی از جمله سیلاب‌های شدید و نوسانات رطوبتی، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به این میراث ارزشمند وارد کرده است. بیش از ۶۰ بنای تاریخی، موزه و محوطه باستانی مستقیماً در حملات نظامی آسیب دیده یا تخریب شده‌اند و بسیاری از خانه‌های خشتی در شبام و صنعا با خطر فرسایش و فروپاشی ناشی از عدم مرمت اصولی مواجه هستند. پروژه‌های بین‌المللی مختلفی با همکاری اتحادیه اروپا، یونسکو و نهادهای محلی برای مرمت و توانمندسازی جوامع بومی جهت حفظ این آثار در حال اجرا است.

پانویس

منابع

• Group of writers (2006). "Yemen". Concise Encyclopædia Britannica (به انگلیسی). USA: Encyclopædia Britannica.
• Al-Raeeini, Mogalli Hamood (2024). "Political Conditions in the Northern Arabian Peninsula and its Influence on the Trade of the ancient Yemen". Journal of Arts (Thamar University), Vol. 13, No. 3.
• Arbach, Mounir (2024). The Ancient Yemen: Unachieved history of the city-states and kingdoms VIII-VI centuries BC. CEFREPA.
• Arab Center Washington DC (2024). "A Timeline of the Yemen Crisis, from the 1990s to the Present".
• Dafa, Alban (2016). Historical Antecedents of South Yemeni Political Identities: An Analysis of the Influence of Regional Politics. Academia.edu.
• Dostal, Jeremy M. (2021). "From Fragile to Collapsed Statehood: The Case of the Republic of Yemen (1990-2020)". Journal of Policy Studies, 36(1), 69-84.
• Dresch, Paul (2000). A History of Modern Yemen. Cambridge University Press.
• EEAS (European External Action Service) (2024). "Restoring and preserving Yemen's urban environments".
• HIQ (Historical Inquiries Journal) (2021). "Political-Social Relations of Yemeni Iranians (Abna') in the first three centuries A.H". 10.22081/hiq.2021.55121.1944.
• Heritage Management Organization (2024). "Preserving the Unique Earthen Architecture of Shibam".
• IIETA (2024). "Form and Content in Yemeni Architecture: Exploring Continuity Mechanisms of Heritage". International Journal of Sustainable Development and Planning, Vol. 19, No. 12.
• Islamic History Project (2024). "Origins of Himyar state".
• JTHEM (Journal of Tourism, Hospitality and Environment Management) (2024). "The Tower House Space Planning and Activities in Old City Sana'a Yemen". Vol. 9, Issue 36, 90-101.
• DergiPark (2018). "An Assessment of Shibam Historical City's Urban Identity".
• SMB (Staatliche Museen zu Berlin) (2024). "Buildings that Fill My Eye: The Architectural Heritage of Yemen".
• University of Exeter Press (2024). The Yemeni Civil War. ISBN 978-1-80413-059-9.
• Yeshiva University (Yu.edu) (2024). "Yemeni Civil War - Middle Eastern Studies Program".