احادیث فتن

احادیث فِتَن به مجموعه ای از روایات اسلامی گفته می‌شود که درباره بروز آشوب‌ها،آزمون‌های ایمانی واجتماعی،دگرگونی‌های ارزشی و شرایط دشوار در دوره‌های بحرانی سخن می‌گوید.واژه «فِتَن» جمع «فتنه» است و در ادبیات دینی به معنای امتحان،آشفتگی ،با وضعیت پیچیده‌ای به کار می‌رود که تمایز حق و باطل در آن دشوار می‌شود.

مفهوم شناسی

واژه ی «فِتَن» جمع «فتنه» است،فتنه در اصل به معناى آزمون و طلا را در آتش گذاردن است براى آنكه معلوم شود خالص است و از چيزهاى ديگر جدا شود، در منطق قرآنی به‌معنای کفر، گمراهی، آشوب، امتحان، آزمایش کردن(تغابن/15) و معانی دیگر آمده است.سید محمد حسین طباطبایی در معنا‌شناسی فتنه چنین آورده است: «کلمه‌ی فتنه به‌معنای هر عملی است که به‌منظور آزمایش حال چیزی انجام گیرد، و بدین جهت است که هم خود آزمایش را فتنه می‌گویند و هم ملازمات غالبی آن را که عبارت است از: شدّت و عذابی که متوجّه مردودین در این آزمایش - یعنی گمراهان و مشرکین - می‌شود، و در قرآن کریم، همه‌ی این معانی استعمال شده [است.]»

جایگاه در منابع حدیثی

احادیث فتن در بخش های گوناگون منابع اولیه شیعه و اهل سنت توسط نگارندگان و حدیث پژوهان گردآوری شده است:از منابع معتبر اهل سنت می توان به صحیح بخاری «کتاب الفتن»،سنن ابی داوود «کتاب الملاحم» ،مسند احمد بن حنبل روایات مربوط به فتن آخرالزمان و از مصادر اولیه ی شیعی میتوان به اصول کافی ،«کتاب الحجه» ابواب فتن و اختلاف اشاره کرد.

محورهای محتوایی

احادیث فتن معمولا به چند دسته محتوایی تقسیم می شوند :

آزمون های اخلاق و ایمانی

اشاره به زمانه ای که «قابض علی الدین کالقابض علی الجمر» توضیف می شود.

تحولات اجتماعی

رشد نزاع های داخلی،ضعف اعتماد عمومی،یا غلبه ی دنیاگری در این احادیث و روایات مورد اشاره قرار گرفته اند.

نشانه های دوره های بحرانی

بیان روایت های نمادین و مجمل درباره آشوب ها،افزایش تنازع یا ظهور مدعیان مختلف.

توصیه هاو راهکارها

توصیه به صبر،پرهیز از شتاب در داوری و حفظ عدالت در زمان آشفتگی و... .

رویکردهای مفسران

پژوهشگران رویکردهای متفاوتی در تفسیر این احادیث داشته اند: برخی آنها را ناظر به وقایع خاص در صدر اسلام دانشته اند،گروه دیگری این روایات را قابل تطبیق بر دوره های متعدد دانسته اند نه صرفا وقایع تاریخی محدود؛ و عده ای دیگر از تحلیل گران معاصر همچون مرتضی مطهری در کتاب آینده ی انقلاب اسلامی تاکید دارند که لحن این احادیث بیشتر اخلاقی و تربیتی است تا پیش گویی دقیق.

کارکردها

مطالعه ی احادیث فتن در سنت اسلامی کارکردهایی مانند:هدشار اخلاقی،تحلیل دوره های ناپایدار اجتماعی،ترسیم الگوی رفتاری در بحران،تقویت صصبر و تشخیص گری اخلاقی را به دنبال دارد.